From Wikipedia, the free encyclopedia
Jærsk eller jærmål er namnet på talemålet som jærbuen nyttar. Det høyrer til dei sørvestlandske målføra. Sjølv om Jæren i realiteten er det flate kystområdet mellom for Tungenes fyr i Randaberg og Ogna i Hå, der Dalane tek til, omfattar ikkje det jærske talemålet heile Jæren. Ein kan avgrensa talemålet for innbyggarane i kommunane Time, Klepp, Hå, Bjerkreim og Gjesdal. I kommunane Stavanger, Sola og Randaberg snakkar dei stavangersk, og i Sandnes kommune snakkar dei sandnesdialekt (gaugamål). Sandnesdialekten har derimot fleire likskapar med jærsk.
Jærsk | |
---|---|
Tala på: | Vestlandet |
Kommune: | ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
Klassifisering: | sørvestlandske målføre |
Som i alle målføre finst det skilnadar; spesielt mellom den nordlege og sørlege talemåten. I nord får dialekten meir likskapar til stavangersk og dialekten i Sandnes sentrum, medan i sør liknar dialekten meir på dialekten i Dalane. Det finst òg geolektisk og sosiolektisk variasjon; talemåten varierer frå kor på Jæren ein er frå og kva sosioøkonomisk bakgrunn ein har.
Jærsk inngår som eit sørvestlandsk talemål. Det inneber at det er i same dialektgruppe som sognamål, sunnhordlandsdialekt og ryfylkedialekt, blant anna. Jærsk har mange fonologiske kjenneteikn.
Substantiva i jærsk har tre grammatiske kjønn: hankjønn, hokjønn og inkjekjønn. Det er totalbortfall av kasus i jærsk når det kjem til substantiv. Grammatisk sett har ikkje jærsk ein distinksjon mellom svake og sterke hokjønnsord; talemålet har mist den særeigne bøyinga for sterke hokjønnsord, som mange andre sørvestlandske målføre har. Dialekten opererer med same bøying for svake og sterke substantiv i hokjønn. Likevel har jærsk ei eiga bøying for hokjønnsord som sluttar på -ing, noko som òg er reflektert i nynorsk.
N̩ n̩
Alle hankjønna i jærsk får en-endinga i bestemt form eintal, og stort sett bøygd med a- og ane-ending i fleirtal, som ein kan sjå i bøyingsparadigmet nedanfor.
Døme: hest | Eintal | Fleirtal |
---|---|---|
Ubestemt form | En hest | Fleire hesta |
Bestemt form | Den hestn̩ | Dei hestane |
I likskap med mange andre målføre har jærsk ein syllabiseringsregel i bestemt form eintal: Den fremre urunda vokalen /e/ i en-endinga vil bli redusert til ein stavingsberande nasal. I dette tilfelle er det eit bortfall av fonemet /e/ når det blir redusert.[1] Heilt konkret utartar denne regelen seg slik:
hesten > /hestn̩/
I andre omgjevnader, etter plosivar som /k/ og /p/ blir ikkje /e/-fonemet redusert, men blir realisert som [en] eller [ɛn] slik:
sekken > /seken/<ref name = fonologi>
Jærsk har òg mange hankjønnsord som har halde på gammalt bøyingsmønster frå norrøn tid. Norrønt hadde hankjønnsord som fekk ir-ending i fleirtal, som ‘bygðir’, fleirtal av ‘bygder’. Maskuline ord som har gjennomgått same utviklinga som ‘bygder’ – der endinga ir har gått over til er i jærsk er mellom anna:
Døme: hylle | Eintal | Fleirtal |
---|---|---|
Ubestemt form | Ei hylla | Fleire hylle |
Bestemt form | Den hyllå | Dei hyllene |
Døme: bok | Eintal | Fleirtal |
---|---|---|
Ubestemt form | Ei bog | Fleire bøge |
Bestemt form | Den bogå | Dei bøgene |
Merknad: Alle svake hokjønnsord får a-ending i ubestemt eintal.
Døme: hus | Eintal | Fleirtal |
---|---|---|
Ubestemt form | E(i)t hus | Fleire hus |
Bestemt form | Det huse | Dei huså |
Merknad: Trykktunge ho- og hankjønnsord som sluttar på -n i ubestemt eintal, får hankjønnsbøying i bestemt form, men mistar n-uttalen i bestemt form eintal. Denne endringa har ikkje verknad på tonelaget. Døme: strand, sand, hund og mann
Ubestemt form | Bestemt form | Bestemt form |
---|---|---|
strand (f.) | straen | den strandå |
sand (m.) | saen | den sanden |
hund (m.) | hoen | den hunnen |
mann (m.) | maen | den mannen |
I vanleg nynorsk deler me ofte inn verba i tre ulike grupper: a-verb, e-verb og sterke verb. I tillegg kjem j-verba, altså ord som vert bøygd svakt i fortid, sterkt i presens. Telja og velja er døme på j-verb. På jærsk er det ikkje like sterke skillelinjer mellom desse verbklassane. Alle verb på jærsk vert bøygd likt i presens, med redusert -e. Verb som nå, slå og gå har sjølvsagt eit anna ulikt bøyingsparadigme enn dei andre verba.
Infinitiv | Presens | Preteritum | Perfektum | |
---|---|---|---|---|
å skriva | skri:va | Skri:və | skreiv | He skre:ve |
å eta | e:da | E:də | åd | He e:de |
å ta | ta | tæ:ge | tu:g | He tu:ge |
I nynorsk verbbøying har me to ulike klassar av svake verb: a- og e-verb. På jærsk er det likevel få skilnadar mellom desse verbklassane; i visse tilfelle får a-verb e-verbbøying. Legg òg merke til mangelen på -ar-ending i presens. Døme: å hoppa.
Infinitiv | Presens | Preteritum | Perfektum | |
---|---|---|---|---|
Nynorsk | Hoppa/-e | Hoppar | Hoppa | Har hoppa |
Jærsk | Hoppa | Hoppe / høppe | Hoppte | He hoppt |
Nominativ | Akkusativ | ||
---|---|---|---|
Eintal | 1. person | Æg | Mæg |
2. person | Du | Dæg | |
3. person | Han, Hu | Han (an), Hu/Na (Henna) | |
Fleirtal | 1. person | Me | Oss / Okke |
2. person | De / Dokke | Dokke | |
3. person | Dai | Dai | |
Hankjønn | Hokjønn | Inkjekjønn | ||
---|---|---|---|---|
Eintal | 1. person | Min | Mi | Min |
2. person | Din | Di | Din | |
3. person | Hans | Hennas | - | |
Fleirtal | 1. person | Våras / Okka | Våras / Okka | Våras / Okka |
2. person | Dokkas | Dokkas | Dokkas | |
3. person | Deira | Deira | Deira | |
Jærsk adjektivbøying skil seg frå nynorsk på eit par område.
Døme: høg | hankjønn eintal | hokjønn eintal | inkjekjønn eintal | fleirtal |
---|---|---|---|---|
Ubestemt form | E(i)n høge hest | Ei høge hylla | Eit høgt hus | Fleire høge hus |
Bestemt form | Den høge hest(e)n | Den høga hyllå | Det høga huse | Dei høge huså |
Døme: høg | hankjønn eintal | hokjønn eintal | inkjekjønn eintal | fleirtal |
---|---|---|---|---|
Ubestemt form | Kæ e høgast av hesten, hyllå og huse? | |||
Bestemt form | Den høgaste hest(e)n | Den høgasta hyllå | Det høgasta huse | Dei høgaste huså |
Merk at fordi dei ubestemte e-endingane i hankjønn og hokjønn eintal opphavlag er svarabhaktivokalar, vert denne forma uttalt med forskjellig tonelag frå dei bundne og fleirtalsformene. Til dømes vil "tunge ting" i eintal (ein tunge ting) bli uttalt med tonelag 1, ulikt "tunge ting" med tonelag 2 i fleirtal (tunge ting) eller bunden form (den tunge tingen eller dei tunge tingå), sjølv om dei forma av "tung" vert skrivne like eins. Ein lesar vil som regel kunne forstå kva for ei form det er snakk om ut frå samanhengen ordet står i, og uttale det riktig ved høgtlesing. Dersom adjektivet har tonelag 2 på eigehand, vil det ikkje vere nokon slik skilnad å snakke om; ta til dømes "ein heldige helt" mot "den heldige helten".