From Wikipedia, the free encyclopedia
Quechua (runasimi, 'folkespråket') er ein språkfamilie i Sør-Amerika med 46 ulike variantar, som blir snakka av quechuafolk i Andes, frå Colombia og Ecuador og sørover til Argentina. Quechua er tradisjonelt blitt sett på som eitt språk, men det er betre å sjå det som eit makrospråk med fleire beslekta variantar.[1] Ser ein det som eitt språk, er quechua det største av alle dei søramerikanske urfolkspråka.
Quechua Runa Simi | ||
Klassifisering | Quechua | |
Bruk | ||
Tala i | Argentina, Bolivia, Chile, Colombia, Ecuador, Peru | |
Område | Andes | |
Quechuatalande i alt | 9,6 millionar | |
Rangering | Ikkje blant dei 100 mest utbreidde språka | |
Skriftsystem | Latinske bokstavar | |
Offisiell status | ||
Offisielt språk i | Bolivia og Peru | |
Normert av | Academia Mayor de la Lengua Quechua | |
Språkkodar | ||
ISO 639-1 | qu | |
ISO 639-2 | que | |
Wikipedia på quechua |
Quechuaspråka har ein grammatikk som minnar ein god del om tyrkiske og uralske språk, med regelmessig suffiksering. Morfologien er komplisert, quechua har til dømes objektskonjugasjon.
Dei mange ulike variantane av quechua utgjer saman ein eigen språkfamilie. Nokre språkforskarar har foreslått eit språkleg slektskap mellom quechua og aymara som medlemmer av ei større språkgruppe, men dette er omstridd. Ei alternativ forklaring er at likskapen kan vere skapt av kontakt meir enn av eit felles opphav. Bortsett frå dette har ikkje quechuaspråka kjende slektningar.
Quechua er i dag offisielt språk i Peru og Bolivia, saman med spansk og aymara.
Det finst to hovudgrupper av dialektar, waywash og wanp'un. Waywash eller quechua I vert snakka i det sentrale høglandet i Peru. Det er den eldste og mest utbreidde greina av quechua og har ofte vore halde fram som eit sjølvstendig språk.
Wanp'una eller quechua II er vidare delt inn i tre grupper. Yunkay er sporadisk brukt i vestlege høgland i Peru. Quichua (runashimi, nordleg quechua) er den avgreininga som blir nytta i Colombia og Ecuador. Sørleg quechua blir snakka i sørlege høgland av Peru, Bolivia, Argentina og Chile.
Sørleg quechua blir rekna for å vere den viktigaste greina fordi den har flest brukarar og grunna kulturell og litterær arv i språket.
Alfredo Torero klassifiserer dei slik:
Willem Adelaar følgjer oppdelinga i quechua I / quechua II. Men han flyttar delar av quechua II-A til quechua I:[2]
Urquechua |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Quechua hadde ikkje noko eige skriftsystem, men brukte quipu, farga trådar med knutar, til å kommunisera over avstand med. Tydinga av desse trådane er i ein stor grad ukjend, men me veit at dei blei brukt til å føra rekneskap med og kanskje òg til ein slags brev.
Etter at Spania hadde erobra Inkariket tok ein til å skriva språket med det latinske alfabetet.
Quecua er eit agglutinerande språk, som tyrkisk og finsk, og eit SOV-språk.
Substantiv i quechua blir bøygd i to numerus, singular og plural. Plural blir markert med suffikset -kuna. Substantiva får også kasussuffiks: genitiv -p(a), akkusativ -ta, "gjennom" -nta, "til" -man, "frå" -manta, "for" -paq, "i" -pi, "med" -wan.
Numerus | |||
Singular | Plural | ||
Person | Første | Ñuqa | Ñuqanchik (inklusiv)
Ñuqayku (exklusiv) |
Andre | Qam | Qamkuna | |
Tredje | Pay | Paykuna |
I quechua er det sju personlege pronomen. For første person plural ("vi") har quechua to ulike pronomen, eitt for inklusiv "vi" (eg og du og evt. andre), og eitt for eksklusiv "vi" (eg og andre, men ikkje du).
Eigedomstilhøve uttrykker quechua gjennom possessivsuffiks:
wasi = hus; wasiy = huset mitt; wasiyki = huset ditt; wasin = huset hans/hennes; wasinchik = vårt (også ditt) hus; wasiyku = vårt (ikkje ditt) hus; wasiykichik = dykkar hus; wasinku = deira hus.
Viss eigaren er eit substantiv, står det i genitiv (-p(a)), og substantivet som uttrykker det eigde har eit possessivsuffiks: intip churin = solas son.
Dei viktigaste demonstrativpronomena i quechua er kay (denne), chay (det) og wak (det der).
Endingane til verbet i indikativ er:
Notid | Enkel fortid | Framtid | Narrative fortid | |
---|---|---|---|---|
Ñuqa | -ni | -rqa-ni | -saq | -sqa-ni |
Qam | -nki | -rqa-nki | -nki | -sqa-nki |
Pay | -n | -rqa-n | -nqa | -sqa |
Ñuqanchik | -nchik | -rqa-nchik | -sun | -sqa-nchik |
Ñuqayku | -yku | -rqa-yku | -saq-ku | -sqa-yku |
Qamkuna | -nki-chik | -rqa-nki-chik | -nki-chik | -sqa-nki-chik |
Paykuna | -n-ku | -rqa-nku | -nqa-ku | -sqa-ku |
Verbet kan stå i eintal når subjektet står i fleirtal: Runakunaqa llaqtakunapim kawsan. = Menneska bur i (lands)byar.
Quechua har objektskonjugasjon, dvs. at verbet kongruerer ikkje berre med subjektet, men også objektet. Døme:
Rikuni. | Eg ser. |
Rikuyki. | Eg ser deg. |
Rikunki. | Du ser. |
Rikuwanki. | Du ser meg. |
Rikun. | Han/ho ser. |
Rikuwan. | Han/ho ser meg. |
Rikusunki. | Han/ho ser deg. |
Nokon teoriar om opphavet peikar i retning av ei første territorial utbreiing i dei sentrale kystområda i det moderne Peru, kan hende der oldtidsbyen Caral låg tilbake til ca. 2600 år før Kristus. Inkaherskaren Pachacútec i Cuzco gjorde quechua til det offisielle språket i Inkariket, dermed blei språket dominerande frå Ecuador og langt ned i dagens Chile.
Då spanske misjonærar kom til landet, var språket blitt til eit lingua franca der. Den katolske kyrkja som etter kvart blei etablert i landet brukte quechua mykje som kyrkjespråk, og spreidde det endå vidare enn det gamle inkariket hadde vore.
I eit viss mon kan ein seie at den katolske kyrkja styrkte utbreiinga av quechua og styrkte kulturen fordi ho valde å forkynne på språket i Andesregionen. På den andre sida må ein tru at quechuaspråka vart sett under press av spansk då spansk vart administrasjonsspråk etter erobringa av Inkariket og dominant i høve til urfolket sitt språk.
Quechua-kulturen har påverka Europa, både språkleg og materielt. Desse orda kom frå quechua til europeiske språk, i lag med kunnskap om tinga dei viser til: alpakka, quipu, pampas, poncho, potet, lama, inka, kondor, koka og guano.
Quechua er det eine av dei to store blant urfolk i Andesregionen, saman med aymara. Geografisk er quechua i dag nytta over store delar av Peru og Bolivia, i sørlege Ecuador og Colombia, nordlege Chile og nordvestlege delar av Argentina. Når det gjeld talet på brukarar finst det ingen pålitelege kjelder. Boka Lingüística quechua frå 1987 reknar at 8,35 millionar menneske snakka språket den gongen, i dag kan talet ha auka grunna vekst i folkesetnaden, men på den andre sida er språket sterkt truga av det dominante spanske språket, særleg når folk flyttar inn i urbane område.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.