In de zinsontleding, het onderdeel van de taalkunde dat de syntactische structuur van zinnen beschrijft, is een bepaling (of: adjunct) een woord of zinsdeel dat kan worden weggelaten zonder de zin ongrammaticaal te maken, en zonder de betekenis wezenlijk te veranderen. Een bepaling behoort dus niet tot de kernargumenten van de zin.
Een bepaling heeft betrekking op de zin als geheel of een zinsdeel binnen de zin en verschaft daar nadere informatie over; vandaar de naam.
Datgene waar de bepaling betrekking op heeft wordt het antecedent van de bepaling genoemd.
Heeft een zinsdeel de vorm en positie van een bepaling, maar kan het niet worden weggelaten omdat een in de zin gebruikt werkwoord een dergelijk zinsdeel vereist, dan wordt het zinsdeel geen bepaling genoemd, maar een complement.
Wel kan weglating van een bepaling een omzetting van de woordvolgorde in de zin noodzakelijk maken.
Bepalingen worden op verschillende manieren onderverdeeld in soorten:
- op grond van het zinsdeelsoort van het zinsdeel dat ze nader bepalen:[1]
- de zinsbepaling heeft betrekking op de gehele (overige) zin; bijvoorbeeld: we moeten zeker handelen
- de predicaatsbepaling,[2] ook wel bepaling van gesteldheid, predicatieve of dubbelverbonden bepaling[3] genoemd, heeft betrekking op een predicaat in de zin; bijvoorbeeld: we moeten snel handelen
- de interne bepaling heeft betrekking op een ander soort zinsdeel: bijvoorbeeld: we moeten heel snel handelen
- op grond van hun eigen zinsdeelsoort:
- de bijvoeglijke bepaling is een bijvoeglijk naamwoord of bijvoeglijke groep - in de traditionele zinsontleding worden ze geen bepaling genoemd; bijvoorbeeld: dat was een heel snelle handeling
- de bijwoordelijke bepaling is een bijwoord of bijwoordelijke groep - dit geldt voor de meeste bepalingen; bijvoorbeeld: we moeten heel snel handelen
- de voorzetselbepaling is een voorzetselgroep - de meeste hiervan zijn bijwoordelijke bepalingen; bijvoorbeeld: we moeten in de grootst mogelijke haast handelen
- op grond van het soort informatie dat ze toevoegen:
- de bepaling van tijd; bijvoorbeeld: we moeten morgen handelen
- de bepaling van plaats; bijvoorbeeld: we moeten in de dichtstbijzijnde stad handelen
- de bepaling van hoedanigheid; bijvoorbeeld: we moeten slim handelen
- de bepaling van getal (ook numerieke bepaling genoemd); bijvoorbeeld: we moeten tweemaal handelen
- de bepaling van gevolg; bijvoorbeeld: we moeten ons ziek werken
- de determinatieve bepaling: woorden of zinsdelen die bepaaldheid of onbepaaldheid specificeren, zoals lidwoorden - in de traditionele zinsontleding worden ze geen bepaling genoemd; bijvoorbeeld: sommige mensen gaan een stad bezoeken
- op grond van een speciale eigenschap:
- de losse ablatief; bijvoorbeeld: eenmaal hersteld kunnen we snel handelen
- op grond van de positie ten opzichte van het antecedent:
- de voor- en nabepaling; bijvoorbeeld: een snelle handeling, resp. een handeling met enorme snelheid
Dit is geen uitputtende lijst; verschillende auteurs hanteren verschillende indelingen.
Niet al deze indelingen zijn op alle soorten bepalingen van toepassing.
Een bepalend woord is een bepaling die uit een enkel woord bestaat.
Het is gisteren erg laat geworden.
Deze zin bevat twee bepalingen:, waarvan sommige bepalende woorden:
gisteren
is een zinsbepaling, een bijwoordelijke bepaling van tijd;(erg) laat
heeft de vorm van een bepaling, maar is een complement;erg
is een bijwoordelijke bepaling bijlaat
.
Gisteren is het erg laat geworden.
Voor deze zin geldt hetzelfde. In het Nederlands kunnen zinsbepalingen vooropgeplaatst worden, waarbij in de rest van de zin het werkwoord voorop wordt geplaatst ; gisteren
kan daardoor niet worden weggelaten zonder de woordvolgorde van de resterende zin te veranderen.
Met de Kerst gaat dit uit vier personen bestaande gezin als de bliksem de zon achterna.
Deze zin bevat de volgende bepalingen:
met de Kerst
is een zinsbepaling, een voorzetselbepaling, en een bijwoordelijke bepaling van tijd;dit uit vier personen bestaande
is een bijvoeglijke voorbepaling bijgezin
;uit vier personen bestaande
kan worden gezien als bijvoeglijke nabepaling bijdit
of als bijvoeglijke voorbepaling bijgezin
;als de bliksem
is een zinsbepaling, bijwoordelijke bepaling van hoedanigheid, en voorzetselbepaling;achterna
zou een voorzetselbepaling, een nabepaling bijde zon
, en een bijwoordelijke bepaling van richting zijn, als het zou kunnen worden weggelaten zonder de zin ongrammaticaal te maken.
Wikiwand in your browser!
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.