Loading AI tools
stad en voormalige gemeente in Noord-Holland, Nederland Van Wikipedia, de vrije encyclopedie
Zaandam is een stad en een voormalige gemeente in de provincie Noord-Holland. De stad heeft 80.705 inwoners (1 januari 2023).[1] Het is qua inwonertal de grootste plaats binnen de gemeente Zaanstad, daar waar Assendelft de grootste oppervlakte heeft.
Stad in Nederland ![]() | |||
---|---|---|---|
Sint-Bonifatiuskerk. | |||
Situering | |||
Provincie | ![]() | ||
Gemeente | ![]() | ||
Coördinaten | 52° 27′ NB, 4° 50′ OL | ||
Algemeen | |||
Oppervlakte | 23[1] km² | ||
- land | 19,42[1] km² | ||
- water | 3,58[1] km² | ||
Inwoners (2023-01-01) |
80.705[1] (3.509 inw./km²) | ||
Inwonersnaam | Zaandammer/ Zaankanter | ||
Woningvoorraad | 35.737 woningen[1] | ||
Overig | |||
Postcode | 1500-1509 | ||
Netnummer | 075 | ||
Woonplaatscode | 1884 | ||
Detailkaart | |||
![]() | |||
Locatie in de gemeente Zaanstad | |||
Foto's | |||
![]() | |||
Het uit 2011 daterende gemeentehuis van Zaanstad, waarvan de architectuur is geïnspireerd op traditionele Zaanse huisjes | |||
|
Zaandam ligt aan weerszijden van de Zaan. De kern wordt gevormd door twee parallelle dijken aan weerszijden van de Zaan: Oostzijde en Westzijde. Later ging men haaks hierop paden aanleggen, het veld in, waar de molens stonden. Vooral in de buurt van de Oostzijderkerk heeft enige centrumvorming plaatsgevonden. In de 19e eeuw heeft verdere centrumvorming plaatsgevonden langs de Gedempte Gracht en enkele parallel daaraan verlopende straten. Dit centrum is inmiddels voorzien van structuur door middel van het plan Inverdan, een project waarbinnen het centrum en het stationsgebied een opknapbeurt hebben gehad.
Het Burgemeester In 't Veldpark is het grootste stadspark van Zaandam en in de gemeente Zaanstad. Het beslaat zo'n 21 hectare en is aangelegd in de jaren 50 van de twintigste eeuw. Het park dankt haar naam aan Joris in 't Veld (1895-1981), burgemeester van Zaandam van 1937-1948. In het park is ook een 1,7 hectare grote Heemtuin.
De Zaanse Schans is een buurt in Zaandam, gelegen aan de oostoever van de Zaan, in de Kalverpolder. Het is een bekende openluchtattractie met jaarlijks honderdduizenden bezoekers (in 2015 1,9 miljoen).
De Zaanse Schans is geen museum, maar een vrij toegankelijk gebied dat begin jaren zestig van de twintigste eeuw is ontstaan. Wegens stadsvernieuwing en fabrieksuitbreidingen dreigden veel historische, veelal houten panden te worden gesloopt. Het idee ontstond om een reservaat te ontwikkelen voor de bedreigde panden en de specifieke Zaanse houtbouw zodoende voor het nageslacht te bewaren.
Doordat het gebied gaandeweg aantrekkingskracht begon uit te oefenen op bezoekers, ontstond onbedoeld een toeristische attractie van formaat. Hierop werd ingespeeld door in enkele historische woonhuizen en pakhuizen kleinschalige musea te vestigen (onder andere het Nederlands Uurwerken Museum, Bakkerijmuseum In de Gecroonde Duyvekater en een replica van de eerste kruidenierswinkel van Albert Heijn). Daarnaast zijn op de Zaanse Schans onder meer gevestigd een klompenmakerij annex -museum, een kaasmakerij, een kuiperij, een tingieterij, restaurants, souvenirswinkels en een bed and breakfast. Bij de Zaanse Schans bevindt zich ook het Zaans Museum. Dit bevat cultuurhistorische en streekgebonden collecties over woon- en industriële cultuur van de Zaanstreek. In 2009 heeft koningin Beatrix het Verkade Paviljoen geopend waarin de collectie van dit Zaandamse bedrijf wordt getoond compleet met enkele werkende productielijnen. Naast de woon- en pakhuizen maakt ook een aantal industriemolens deel uit van de Zaanse Schans: een specerijenmolen, een verf- of krijtmolen, twee houtzaagmolens, twee oliemolens en een lattenzager. In de onmiddellijke omgeving zijn voorts nog een korenmolen en een oliemolen te vinden.
Zaandam telt tientallen rijksmonumenten.
Zaandam heeft vier 17e-eeuwse kerken:
Aan de Oostzijde en Westzijde zijn vooral in de tweede helft van de negentiende eeuw veel villa's gebouwd. Aan de Oostzijde zijn deze bijna allemaal gesloopt voor de fabrieken van onder meer Albert Heijn, maar aan de Westzijde staan er nog veel. De villa's hebben verschillende bouwstijlen; sommige zijn in Italiaanse stijl gebouwd, zoals Westzijde 39. Veel van de vrijstaande huizen aan de Westzijde zijn verbouwd tot winkel of kantoor, waardoor tuinen en deuren vaak verdwenen zijn. Westzijde 38, gebouwd rond 1730, is een van de weinige nog resterende exponenten van rijke, in steen gebouwde koopmanshuizen in Zaandam.
Zaandam is bereikbaar via verschillende autowegen, waaronder de:
Zaandam beschikt over twee spoorwegstations: station Zaandam en station Zaandam Kogerveld. Het stads- en streekvervoer wordt verzorgd door EBS.
Zaandam is in 1811 ontstaan door samenvoeging van de plaatsen Oostzaandam, dat deel uitmaakte van de banne Oostzaan (en zelf tussen 1795 en 1811 een zelfstandige gemeente was), en Westzaandam, dat deel uitmaakte van de banne Westzaan. In een document van 21 oktober 1811 werd Zaandam door keizer Napoleon Bonaparte genoemd als stad.
In de 17e en 18e eeuw was de plaats nauw verbonden met de walvisvaart. Hiernaar wordt verwezen in het wapen van Zaanstad, dat als schildhouder twee walvissen heeft. In dezelfde periode telde Zaandam zo'n 50 scheepswerven die tientallen zeeschepen per jaar bouwden. Omdat een flink deel van de werven aan de Binnenzaan was gelegen, was op de Hogendam een overtoom (de grootste ter wereld) aangelegd die de schepen overhaalde naar de Voorzaan. De Zaandamse scheepsbouw was befaamd; tsaar Peter de Grote van Rusland bracht in 1697 en 1717 bezoeken aan Zaandam.
In 1813 kwam de stad bekend te staan om het Zaandamse oproer. In december 1812 had Napoleon Bonaparte een groot deel van zijn Grande Armée verloren na de desastreuze Russische veldtocht en zocht hij in april 1813 nieuwe mannen om de tekorten aan te vullen. Er werd een extra verplichting ingesteld voor iedere man tussen de 20 en 40 jaar om zich voor de Franse Nationale Garde in te schrijven, tot onvrede van de inwoners van de Zaanstreek die al een tijd te maken hadden met restricties die waren opgelegd door de Franse bezetter. Mede hierdoor groeide het anti-Franse verzet, onder meer via de op zondag 18 en maandag 19 april aangeplakte bevelschriften waarin werd opgeroepen om zich tegen de nieuwe verplichte inschrijving te verzetten. Op woensdag 21 april brak al vroeg het oproer in de stad uit. De deur van het raadhuis naast de Oostzijderkerk, de plek waar de inschrijvingen zouden plaatsvinden, was met stopverf dichtgemaakt. Toen Jan de Quack, commissaris van de politie, er uiteindelijk in slaagde de deur van de kerk te openen, ontstond er een opstand waarbij de menigte naar binnen stormde, de sleutels van de kerk bemachtigde en de noodklok luidde. De commissaris van politie en burgemeester Göbel wilden vervolgens de inschrijving uitstellen. Een grote menigte ging richting het raadhuis om de inschrijvingsregisters op te eisen. Een man met de naam Jacob Rek werd als leider gezien en nam de registers aan, waarna de burgers de wapens die in het stadsmagazijn van het stadhuis lagen oppakten. Zij poogden om in andere dorpen en zelfs in Amsterdam verzet op te wekken, maar toen ze in de middag terugkwamen was deze actie zonder resultaat geweest. Wel werd de volgende dag een kanonneerboot overgenomen, werden de gendarmes gevangen genomen en naar het logement De Drie Zwanen overgebracht. Verder verspreidde zich een bericht dat er een kanonneerboot in de Voorzaan lag, maar het werd Rek en de andere opstandelingen al snel duidelijk dat het opwekken van verzet tegen de inschrijving was mislukt, probeerde men de schade te beperken en Rek zette alles op alles om eventueel geweld te voorkomen. Hij begon samen met burgemeester Göbel om 16:00 uur te onderhandelen op de boot met de Fransen. De Fransen eisten twaalf namen van Zaankanters voor de Nationale Garde, en nog die avond. Gebeurde dit niet, dan zouden Franse troepen de stad binnentrekken en bezetten. Gedurende het overleg overhandigde Göbel een bezwaargeschift, waarin de gebeurtenissen van de afgelopen twee dagen werden beschreven. Hiermee gaf hij de Fransen de namen van alle leidende figuren, waaronder Rek, Eijdenberg en Kruyshaar. Toen Rek zag dat de bevolking weigerde om de opstand te stoppen, zelfs onder de dreiging van een gewelddadige bezetting, legde hij zijn leidende rol neer. Uiteindelijk slaagden de raadsleden erin om de rust terug te laten keren en vond de inschrijving kort daarop alsnog plaats, maar voor de gouveneur-generaal Charles-François Lebrun was dit niet genoeg. Hij stuurde elf kanonneerboten met een troepenmacht van 12 à 1300 man naar Zaandam die bij de burgers werd ingekwartierd. Het eerder overhandigde bezwaargeschrift werd als belastende verklaring gebruikt tegen de een aantal opstandelingen (waaronder Rek, Eijdenberg en Kruyshaar) en alle reeds bekende leiders werden gearresteerd door de Fransen. De militaire commissie bracht de gevangenen naar het logement Den otter en ondervroeg ze de gehele avond en nacht. Op donderdag 22 april werden zes van hen overgebracht naar de kanonneerboot en op maandag 26 april werden de gevangenen naar de krijgsraad gebracht. Ondanks de verdediging van politiecommissaris de Quack, werd na een kort beraad het vonnis van de doodstraf definitief. De mannen kregen slechts twee uur om afscheid te nemen van hun families en de doodskisten werden rap besteld. Om 16:00 uur trok een stoet naar de Burcht om de terechtstelling van de mannen mee te maken. Uiteindelijk werden alle zes mannen per vuurpeleton geëxecuteerd. 100 jaar later werden deze mannen bij de herdenking van het 100-jarig bestaan van het Koninkrijk der Nederlanden herdacht, en in het verzetsplantsoen van Plein 1813 zijn hun namen in het Nationaal Monument vereeuwigd[2][3][4][5].
In Zaandam en de Zaanstreek is van oudsher veel bedrijvigheid gevestigd aan de oevers van de rivier de Zaan. Diverse industrieën zoals de voedingsmiddelenindustrie en de verfchemie hebben hier hun vestigingsplaats gekozen. In de loop van de 19e eeuw vestigden zich vele industriële bedrijven langs de Zaan, die op stoomkracht in plaats van windkracht waren gebaseerd, en die deels weer tot industrieel monument zijn geworden. Daarvoor, vanaf het begin van de 17e tot en met het derde kwart van de 19e eeuw was de Zaanstreek een enorm industrieel molengebied. Honderden windmolens zaagden het hout uit Scandinavië, het Oostzeegebied en Duitsland, voornamelijk voor de scheepsbouw, maar ook voor de woningen, molens en pakhuizen. Naast de houtzaagmolens stonden er tientallen andere molens: pelmolens, papiermolens, oliemolens, verfmolens, snuifmolens, specerijenmolens en volmolens. Vanaf ongeveer 1850 is de windkracht, aanvankelijk langzaam, verdrongen door stoomkracht.
Zaandam was tot in de tweede helft van de 20e eeuw een zeer belangrijke houthaven. Het eiland in de Voorzaan en het Westzijderveld waren eeuwenlang het domein van de houtbedrijven (zoals William Pont) en langs het Noordzeekanaal ten westen van de voormalige Hembrug lagen de houtverwerkende bedrijven van Bruynzeel. Zaandam is ook bekend om zijn cacaoverwerkende industrie. Verkade is nog steeds een van de toonaangevende chocoladefabrieken van Nederland. Gedurende de gehele 20e eeuw was in Zaandam ook het bedrijf Artillerie-Inrichtingen gevestigd dat vuurwapens, artillerie en munitie maakte voor het Nederlands Leger en het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger.
In 1974 ging Zaandam op in de gemeente Zaanstad en sinds 14 november 2011 is het daarvan de hoofdplaats.
Sinds 2008 is Zaandam bezig met een herinrichting in het centrum. Onderdeel van het project, Inverdan geheten, was de realisatie van een nieuw gemeentehuis, dat sinds januari 2012 het oude gemeentehuis de Bannehof in Zaandijk vervangt. Het winkelgebied is uitgebreid en er zijn nieuwe woningen (appartementen) gerealiseerd en een bioscoop. De opening van het Inntel Hotel Zaandam in maart 2010 trok wereldwijde aandacht.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.