अजरबैजान
पूर्वी युरोपको देश From Wikipedia, the free encyclopedia
पूर्वी युरोपको देश From Wikipedia, the free encyclopedia
अजरबैजान (अजरबैजानी: Azərbaycan ), आधिकारिक रूपमा अजरबैजान गणतन्त्र (अजरबैजानी: Azərbaycan Respublikası ), पूर्वी यूरोप र पश्चिमी एसियाको सीमामा अवस्थित एक अन्तरमहाद्वीपीय देश हो। यो दक्षिण ककेसस क्षेत्रको एक भाग हो र पूर्वमा क्यास्पियन सागर, उत्तरमा रूस, उत्तरपश्चिममा जर्जिया, पश्चिममा आर्मेनिया र टर्की र दक्षिणमा इरानले घेरिएको छ।[6] बाकु राजधानी र सबैभन्दा ठुलो सहर हो।[6]
गणतन्त्र अजरबैजान | |
---|---|
राष्ट्रिय गान:
| |
![]() नागोर्नो-काराबाख सहित अजरबैजानको (हरियो) अवस्थिति (हलुका हरियो)। | |
राजधानी र सबैभन्दा ठुलो सहर | बाकु ४०°२५′उ॰ ४९°५०′पू॰ |
आधिकारिक भाषाहरू | अजरबैजानी |
धर्म | |
रैथाने(हरू) | अजरबैजानि |
सरकार | एकात्मक प्रमुख पार्टी अर्ध-राष्ट्रपतिय गणतन्त्र |
इल्हाम हलियेव | |
• उपराष्ट्रपति | मेहरिबान अलियेवा |
• प्रधानमन्त्री | अलि असदोव |
• राष्ट्रिय सभाका सभामुख | साहिबा गाफारोबा |
व्यवस्थापिका | राष्ट्रिय सभा |
गठन | |
• लोकतान्त्रिक अजरबैजान | २८ मे १९१८ |
• सोभियत समाजवादी गणतन्त्र | २८ अप्रिल १९२० |
• सोभियत सङ्घबाट स्वतन्त्र |
|
• सीआइएसमा पूर्ण सदस्यता | २१ डिसेम्बर १९९१ |
२ मार्च १९९२ | |
• संविधान adopted | १२ नोभेम्बर १९९५ |
क्षेत्रफल | |
• जम्मा | ८६,६०० किमी२ (३३,४०० वर्ग माइल) (११२औँ) |
• पानी (%) | १.६ |
जनसङ्ख्या | |
• सन् २०१९ अनुमानित | १०,०२७,८७४[2] (९१औँ) |
• घनत्व | ११५ /किमी2 (२९७.८ /वर्ग माइल) (९९औँ) |
कुल ग्राहस्थ उत्पादन (क्रय शक्ति समता) | सन् २०१९ लगत |
• जम्मा | $१८९.०५० बिलियन[3] |
• प्रति व्यक्ति | $१८,७९३[3] |
कुल ग्राहस्थ उत्पादन (साङ्केतिक) | सन् २०१९ लगत |
• जम्मा | $४५.२८४ बिलियन[3] |
• प्रति व्यक्ति | $४,४९८[3] |
गिनी (सन् २००५) | २६.६[4] न्यून |
मानव विकास सूचकाङ्क (सन् २०१८) | ![]() उच्च · ८७औँ |
मुद्रा | मनात (₼) (AZN) |
समय क्षेत्र | AZT (युटिसी+०४) |
सडक प्रयोग | दायाँ |
टेलिफोन कोड | +९९४ |
इन्टरनेट डोमेन | .az |
देशको जनसङ्ख्याको ठुलो बहुमत (९७%) नाममात्र मुस्लिम छ, तर संविधानले आधिकारिक धर्म घोषणा गर्दैन र देशका सबै प्रमुख राजनीतिक शक्तिहरू धर्मनिरपेक्ष छन्।[7] अजरबैजान एक विकासोन्मुख देश हो र मानव विकास सूचकांकमा ९१औँ स्थानमा छ। यसमा आर्थिक विकासको उच्च दर, साक्षरता, र बेरोजगारीको न्यून दर छ।[8][9]
आधुनिक व्युत्पत्तिका अनुसार, अजरबैजान शब्द एट्रोपेट्सबाट आएको हो, अचेमेनिड साम्राज्य अन्तर्गत पर्शियन क्षत्रप, जसलाई पछि अलेक्ज्याण्डर द ग्रेटको अधीनमा मिडियाको क्षत्रपको रूपमा पुनर्स्थापित गरियो।[10][11] यस नामको मूल व्युत्पत्तिको जरा एक समयको प्रभावशाली पारसी धर्ममा रहेको मानिन्छ।[12]
अजरबैजानको इलाकामा मानव बसोबासको प्रारम्भिक प्रमाण ढुङ्गा युगको अन्त्यतिरको हो र आजिख गुफाको गुरुछे संस्कृतिसँग सम्बन्धित छ।[13] प्रारम्भिक बस्तीहरूमा ९औँ शताब्दी ईसा पूर्वमा सिथियनहरू समावेश थिए।[14] सिथियनहरूलाई पछ्याउँदै, इरानी मेडीजहरू अरस नदीको दक्षिणी भागमा प्रभुत्व जमाउन आए।[14] मेडीजहरूले ९०० र ७०० ईसा पूर्व को बीचमा एक विशाल साम्राज्य बनायो, जुन ५५० ईसा पूर्व को आसपास अचेमेनिड साम्राज्यमा एकीकृत भएको थियो।[14] यो क्षेत्र पारसी धर्मको फैलावटको लागि अचेमेनिड्स द्वारा कब्जा गरिएको थियो।[15]
७औँ शताब्दीको पहिलो आधामा, कोकेशियन अल्बानिया, ससानियनहरूको एक वासलको रूपमा, फारसमाथि मुस्लिम विजयको कारण नाममात्र मुस्लिम शासनमा आयो।[16] उमय्याद खलीफाले दक्षिण काकेशसबाट ससानियन र बाइजान्टिन दुवैलाई भगायो र ६६७ मा राजा जाभानशिरको नेतृत्वमा क्रिश्चियन प्रतिरोधलाई दमन गरेपछि कोकेशियन अल्बानियालाई एक वासल राज्यमा परिणत गर्यो।[16]
तीन भौतिक विशेषताहरू अजरबैजानमा हावी छन्: क्यास्पियन सागर, जसको किनारा पूर्वमा प्राकृतिक सीमा बनाउँछ; उत्तरमा ग्रेटर काकेशस पर्वत शृङ्खला; र देशको केन्द्रमा व्यापक समतल भूमिहरू।[17] पानीका मुख्य स्रोतहरू सतही पानी हुन्।[17] ८,३५० नदीहरू मध्ये २४ वटा मात्र १०० किमी (६२ माइल)भन्दा ठुला छन्। सबै नदीहरू देशको पूर्वमा क्यास्पियन सागरमा बग्छन्।[17] सन् २००१ देखि सरकारले सातवटा ठुला भण्डारहरू स्थापना गरेको छ र वातावरण संरक्षणका लागि छुट्याएको बजेटको क्षेत्रलाई झण्डै दोब्बर बनाएको छ।[18]
अजरबैजानमा जलवायुको निर्माण विशेष गरी स्क्यान्डिनेभियन एन्टिसाइकलोनको चिसो आर्कटिक हावा, साइबेरियन एन्टिसाइकलोनको समशीतोष्ण वायु जनसमूह र मध्य एसियाली एन्टिसाइक्लोनबाट प्रभावित छ।[19] अजरबैजानको विविध परिदृश्यले देशमा वायु जनसमूह प्रवेश गर्ने तरिकालाई असर गर्छ।[19] एघार विद्यमान जलवायु क्षेत्रहरू मध्ये नौ अजरबैजानमा अवस्थित छन्।[20] अजरबैजानमा १०६ प्रजातिका स्तनपायीहरू, ९७ प्रजातिका माछाहरू, ३६३ प्रजातिका चराहरू, १० प्रजातिका उभयचरहरू, र ५२ प्रजातिका सरीसृपहरू छन् जसलाई अजरबैजानमा रेकर्ड र वर्गीकृत गरिएको छ।[21]
अजरबैजानको राजनीतिक प्रणालीको संरचनात्मक गठन १२ नोभेम्बर १९९५ मा नयाँ संविधान अपनाएर पूरा भएको थियो।[22] संविधानको धारा २३ अनुसार, अजरबैजान गणतन्त्रको राज्य प्रतीकहरू झन्डा, हतियारको कोट र राष्ट्रिय गान हुन्।[22] अजरबैजानमा राज्य शक्ति आन्तरिक मामिलाहरूको लागि मात्र कानूनद्वारा सीमित छ, तर अन्तर्राष्ट्रिय मामिलाहरू पनि अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौताका प्रावधानहरूद्वारा सीमित छन्।[22]
प्रत्यक्ष निर्वाचनबाट सात वर्षको अवधिका लागि निर्वाचित हुने राष्ट्रपति र प्रधानमन्त्रीको कार्यकारी अधिकार हुन्छ। राष्ट्रपतिलाई मन्त्रिपरिषद् गठन गर्न अख्तियारी दिइएको छ, राष्ट्रपति र राष्ट्रिय सभा दुवैप्रति उत्तरदायी सामूहिक कार्यकारी निकाय हो।[23][24]
सन् १९९१ मा स्वतन्त्रता प्राप्त गरेपछि अजरबैजान अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष, विश्व बैङ्क, पुनर्निर्माण र विकासका लागि युरोपेली बैङ्क, इस्लामिक विकास बैङ्क र एसियाली विकास बैङ्कको सदस्य बनेको थियो।[25] खर्च र मागको बृद्धिले बढेको, २००७ Q1 मुद्रास्फीति दर १६.६% पुग्यो।[26][27] नाममात्र आम्दानी र मासिक ज्याला यस आंकडाको तुलनामा क्रमशः २९% र २५% बढेको छ, तर गैर-तेल उद्योगमा मूल्य वृद्धिले मुद्रास्फीतिलाई प्रोत्साहित गरेको छ।[26] अजरबैजानले तथाकथित "डच रोग" को केही सङ्केतहरू देखाउँछ किनभने यसको द्रुत-बढ्दो ऊर्जा क्षेत्र, जसले मुद्रास्फीति निम्त्याउँछ र गैर-ऊर्जा निर्यातहरू महँगो बनाउँछ।[28]
मार्च २०२२ सम्म, अजरबैजानको कुल १०,१६४,४६४ जनसङ्ख्याको ५२.९% सहरी छ, बाँकी ४७.१% ग्रामीण छ।[29] जनवरी २०१९ मा कुल जनसङ्ख्याको ५०.१% महिला थिए। सोही वर्ष लिङ्ग अनुपात प्रति महिला ०.९९ पुरुष थियो।[30] २०११को जनसङ्ख्या वृद्धि-दर ०.८५% थियो, जुन विश्वव्यापी १.०९% को तुलनामा थियो।[31]
अजरबैजान सबैभन्दा धर्मनिरपेक्ष मुस्लिम बहुल देश मानिन्छ। जनसङ्ख्याको लगभग ९७% मुस्लिम छन्।[32] लगभग ५५-६५% मुस्लिमहरू शिया भएको अनुमान गरिएको छ, जबकि ३५-४५% मुस्लिमहरू सुन्नीहरू छन्।[33] अन्य धर्महरू देशका विभिन्न जातीय समूहहरूले अभ्यास गर्छन्।[34] यसको संविधानको धारा ४८ अन्तर्गत, अजरबैजान एक धर्मनिरपेक्ष राज्य हो र धार्मिक स्वतन्त्रता सुनिश्चित गर्दछ।[34]
आधिकारिक भाषा अजरबैजानी हो, जुन टर्किक भाषा हो। अजरबैजानी लगभग ९२% जनसङ्ख्या मातृभाषाको रूपमा बोलिन्छ।[35] रूसी र आर्मेनियाली (केवल नागोर्नो-काराबाखमा) पनि बोलिन्छ, र प्रत्येक क्रमशः जनसङ्ख्याको लगभग १.५% को मातृभाषा हो।[36]
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.