Украина (Україна) — РагъэкьечӀдай Европадин гьукумат.
Украина Україна | |||||||||||
|
|||||||||||
Кьилин шегьер: | Киев | ||||||||||
Шегьерар: | Киев, Харьков, Днепропетровск, Одесса, Донецк[1], Запорожье, Львов, Кривой Рог | ||||||||||
Аслутуширвал: | 1991 йисан 24 август (ССРГдилай) | ||||||||||
ЧӀал: | украин чӀал | ||||||||||
Идара авунин тегьер: | Президентвилинни-парламентвилин республика | ||||||||||
Кьил: | Владимир Зеленский (2019 йисан 20 майдалай) | ||||||||||
Майдан: | 559 404 км² (48-лагьай) | ||||||||||
· Цин кьадар %: | 7 | ||||||||||
Агьалияр: | 37 289 000[2][3] кас (28-лагьай) | ||||||||||
· Агьалийрин чуькьуьнвал: | 64,66 кас/км² | ||||||||||
Пул: | Украинадин гривна | ||||||||||
КъВБ: | 576,11 млрд. $ (40-лагьай) | ||||||||||
· АСКА КъВБ: | 3 980 $ | ||||||||||
ИПВИ: | 0,779 (74-лагьай) | ||||||||||
Домен: | .ua, .укр[4] | ||||||||||
Телефондин код: | 380[5] | ||||||||||
Сятдин чӀул: | UTC+2 |
Агьалияр — 37 289 000 кас (2019 йисан).
Кьилин шегьер — Киев.
Административвилинни — чилерин паюнар: 26 область, республикавилик талукь тир шегьер — Киев. Крым зуростровдин чӀехи пай Урусат Федерациядинни, гьуьжет алай чилера контролвал кьиле тухузвай, Украинадин арада гьужет ийизвай кар я. Урусатдин Федерациядин федератив къурулушдив кьурвал, Крымдин чилерал Урусат Федерациядин субъектар ала — Крым Республика ва федерациядин мана-метлеб авай Севастополь шегьер. Украинадин административни территориал паюниз килигна, Крымдин чилерал Украинадик квай Крым Автоном Республика ва кьетӀен статус гвай Севастополь шегьер ала.
Чилерин майдан — 603 628 (Крым кваз) / 559 404 (Крым, ДХР, ЛХР авачир) км². Кьибле патай ЧӀулав ва Азов гьулерин ятари кьунва.
ТӀварцин этимология
Вирина ва гьакӀни Украинадани виридалайни гегьенш ва макьи версия ам я ки, вириславян чӀалал «оукраина» къерехда авай чка лагьай, славян халкьарин Русь гьукуматда кардик квай гаф тир. Сифте яз ин гаф 1187 йисуз Переяславян ханвалдиз талукь тир, гуьгъуьнлай урусрин маса ччилериз (кьетӀендиз Украинадалай яргъара авай ччилериз) «оукраина» лугьузвай.
Ччилинмикит
Тарих
Лап дегь бере
Homo къебиладин векилар сифте яз Украинадин ччилера 1 миллион йис идлай вилик гьасил хьанва. Археологрин фикирдай Украинадиз абур Вилик патан Азиядай Балкандлайни Юкьван Европадлай атанай. Украинадин ччилерин майданда, сифте палеолитдин инсанрин яшамишзавай 30 пунар жагъурнавай, абурикай виридалайни цӀурубур Закарпатьеда авай пгт Королёво, Донецк областьда авай Амвросиевки ва Хмельницк областьда авай Лука-Врублевицка я.[6]
Неандерталар гилан Украинадин ччилериз 150 агъзур йис идлай вилик[7], ва кроманьонар 30 агъзур йис идлай вилик атанвай.
Ч.э. VII виш йисуз Юкьван Азиядай иниз атанвай иран халкь Скифри чулра яшамиш жезвай киммерийяр чукурна чпи абрин чка кьунвай. Тахминан гьа чӀавузни Кефер Причерноморьеда грекри садлагьай колониярин бине эцигиз эгечӀнай. Гьисабзава ки, Украинадин ччилерал садлагьай гьукумат скифри туькӀуьрнавай. Ч.э.вилик 200 йисан мукьвара сарматри скифар чуькьвена акъуднай. Ч.э. III виш йисуз кеферни — рагъакӀидай патай Украинадиз готар куьч жезва, ва ина чпиз Ойум тӀвар авай — скифрин гьукуматдилай гуьгъуьнлай Украинада кьведлагьай гьукумат арадал гъизва.
375 йисуз Азиядин дериндай атанвай гуннри готар кӀиник ктуна, ва готар Дунайдлай анихъ Рим империядиз кьуч жезва, гьина абури чпин кралвалар туькӀуьрзава. Гуьгъуьнлай, римвийрин ва абуриз куьмек ийизвай кӀеретӀрин пара вигьинрикай гуннрин пачагьвал вичин кьуват фад квадарна чукӀанва.
V виш йисан эхирда Украинадин ччилериз славян тайифариз талукь тир антринни склавинри винизвал ийизвай. ТӀимил вахтунлай Украинадин чапла къерехни Таврия ччилер Хазар каганатдин аслувилик гьатзва.
Украинадин кеферни — рагъакӀидай патар, славян халкьар гьасил хьайи мумкин тир чкаяр я.
Агъзур йисарин эхирра Украинадин ччилера авай славян тайифариз ибур талукь тир: полянар, древлянар, северянар, бужанар, тиверар, уличар, волынянар ва масабур.
Киевдин Русьдин бере
![Thumb](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fb/Kievan_Rus_en.jpg/640px-Kievan_Rus_en.jpg)
IX-Х виш йисара новгороддин князь Олегди, днепропетровскдин ччилер Хазар каганатдиз гузвай харжуникай ада авурла, а ччилера кьилин шегьер Киев хьанвай, Рюриковичар династиядин гьукумдик квай дегьурусрин Киевдин Русь гьукумат арадал атана.
Святославди гьукумвал тухузвай чӀавуз Киевдин Русьдихъ вири рагъэкьечӀдай славян халкьар акатзава, ва Балканризни Хазариядиз яракьвилин вигьинар кьилиз тухузвай.
988 йисуз киевдин князьди Владимир Святославича православиядин христианвал кьабулзава. Адан хва Ярослав Мудрый авай чӀавуз Киевда ибадатханаяр, улубханаяр эцигзавай ва «Урусатдин гьакьикьат» — къанунрин кӀватал басма ийизвай.
Ярославди печенгар барбатӀ авурла кьулухъ XI виш йисуз Украинадин чуьлериз куманар куьч жезва ва Русьдин кьибле сергьятриз гьамишан вигьинар ийизва. Ярославдин кьиникькай кьулухъ Киевдин Русьдин гьар областьдин князьрин арада къенепатан дявеяр эгечӀзава. Куьчери халкьарин вигьинрикай чеб хкудун паталай, славянрин чӀехи пай Кеферни - РагъэкьечӀдай Русьдиз куьч жезва, гьина Юрий Долгорукийдин гъилик абури пара цӀийи шегьерар эцигиз гегьеншарзавай. Гьа 1169 йисуз Владимирда чӀехикнязьвилин юкь бинеламиш жезва, гуьгъуьнлай иниз митрополит Масксим кьуч жезва.
1237—1241 йисара Бату хандин ягъундилай кьулухъ, тараш хьайи Киевдиз баябанвилер галукьзава ва шегьер владимирдин князьрин гьукумдиз физва.
Казаквал
XV виш йисара гилан Украинадин кьибле патар ичӀи, баябан хьайи, куьчери тушир жемятар галачир ЧӀуру ник тӀвар авай ччилер тир. Юкьван Приднепровьедай Никиз гьахьдай кьетӀен жуьредин «варар» днепрдин рагар тир — гилан Днепропетровскдинни Запорожьедин юкьва авай Днепр вацӀун авахьун кьве кӀарна фидай тӀебии суван къванцин жинсинин экьечӀунар. Рагарилай агъа пата, Днепр хилериз ччара жезвай, гзаф кьадарда вирер, заливар, проливар, гъедерни ничхирар бул хьайи чкаяр гьасиларзавай, гьина инсанриз чуьнуьх жез ва чеб хуьз пара къулай тир. Гьа чӀавуз Речь Паспалитаядин ччилерай катзвайбурун кӀеретӀар арадал кьвез эгечӀзавай, ва гьар сад иниз вичин себебралди кьвезвай[8].
Гьа ксари чпиз казакар лугьузвай ва кьетӀендиз гъуьрчехъанвилихъ, гъедер кьунрихъ, лежбервилихъ, маса гунрихъ ва дяведин крарихъ алакьнавай. Казакар са миллетдиз талукь тучир. Сифте яз казакрин тӀвар 1492 йисуз кьунвай, кхьинра кхьенвай ки христиан — казакар (киевлянар ва черкасар) Днепр вацӀун сивик туьркверин гимидиз вигьин авунай.
Речь Посполитайдин диндин ва жемятвилин зулумрикай, Запорожьедин Сечь гьукуматдин аксиниз женг тухузвай чка хьана. XVI виш йисан эхирда казакрин къарагъунрин кьадар гзаф хьана. Ва полякринни полякар хьанвай украинадин магнатрин кьуватдалди абур са къайдада басмишна секинарзвай. Виридалай гзаф агалкьунриз агакьнавай къарагъун, 1648—1654 йисара хьайи Хмельницкидин къарагъун я. Ин къарагъундин нетижада автономиядин кьилдин гьукумат — Гетманщина гьасил хьанва, ва польякрин гьукумдизни чӀехи телефвал акуьна. Кьилдиз женг тухуз четинвиляй ва вичиз куьмек ийизвай крымдин хандиз ихтибар авачирвиляй, Богдан Хмельницкийди Переяслав мешверада Урусат царстводин раятвал кьабулна, гьавиляй гугъуьнлай 1654 йисуз Урусринни-полякрин дяве эгечӀна.
Ксар
Халкьар
Украинадин агьалидин юкьван къалинвал — 74,77 ксар./км².
Агьалидин кьадардин масакӀавилин динамика:
йис | халкь | шегьерар | шегьерар (%) |
---|---|---|---|
1700 | 5 887 000 | 58 000 | 0,9 |
1750 | 7 061 000 | 71 000 | 1 |
1800 | 8 469 000 | 164 000 | 1,9 |
1850 | 11 523 000 | 607 000 | 5,2 |
1890 | 20 525 000 | 2 412 000 | 11,7 |
1897 | 23 430 500 | ||
1900 | 24 950 000 | 3 590 000 | 14,3 |
1913 | 35 209 800 | 6 790 100 | 19,3 |
1920 | 25 605 000 | ||
1922 | 26 230 000 | 5 240 000 | 20,0 |
1926 | 29 227 700 | 5 672 700 | 19,4 |
1930 | 29 617 000 | 7 766 000 | 26,2 |
1933 | 31 901 400 | ||
1939 | 40 468 800 | 13 569 000 | 33,5 |
1940 | 41 458 000 | ||
1941 | 41 965 000 | ||
1944 | 33 534 000 | ||
1950 | 36 774 854 | ||
1960 | 42 468 600 | ||
1970 | 47 126 500 | 25 688 600 | 54,5 |
1980 | 49 952 500 | ||
1989 | 51 706 700 | 34 587 600 | 66,9 |
1990[9] | 51 838 500 | 34 869 200 | 67,3 |
1991 | 51 944 400 | 35 085 200 | 67,5 |
1995 | 51 728 400 | 35 118 800 | 67,9 |
2000 | 49 429 800 | 33 338 600 | 67,4 |
2005 | 47 280 800 | 32 009 300 | 67,7 |
2010 | 45 962 900 | 31 524 800 | 68,6 |
2011 | 45 778 500 | 31 441 600 | 68,7 |
2012 | 45 633 600 | 31 380 900 | 68,8 |
2016 | 42 488 512 | 29 585 000 | 69,2 |
2019 | 37 289 000 |
Авай халкьар: украинар (80,7 %), урусар (14,8 %), белорусар (0,7 %), молдоваяр (0,5 %), болгарар (0,4 %), венграр (0,3 %), полякар (0,3 %), румынар (0,3 %), чувудар (0,2 %), эрменар (0,2 %), грекар (0,2 %), татарар (0,2 %), ва мас. (1,2 %).
ЧӀалар
№ | чӀал | халкьар | халк. % |
---|---|---|---|
1 | украин чӀал | 32577468 | 67,53 |
2 | урус чӀал | 14273670 | 29,59 |
3 | крымдин татар чӀал | 228373 | 0,47 |
4 | молдав чӀал | 181124 | 0,38 |
5 | венгр чӀал | 149431 | 0,31 |
6 | румын чӀал | 138522 | 0,29 |
7 | болгар чӀал | 131237 | 0,27 |
8 | белорус чӀал | 54573 | 0,11 |
9 | эрмен чӀал | 50363 | 0,10 |
10 | татар чӀал | 25770 | 0,05 |
11 | азербайжан чӀал | 23958 | 0,05 |
12 | гагауз чӀал | 22822 | 0,05 |
13 | къарачи чӀал | 21266 | 0,04 |
14 | поляк чӀал | 18660 | 0,04 |
15 | идиш | 3213 | 0,007 |
Динар
- Диндик кавайбурун пай — 75,9 %.
- Диндай чӀехи пай христианар я.
- Православие дин гвай кас 40 % (2010 йис)
- УПЦ — 34,9 %
- УПЦ КП — 21,7 %
- УАПЦ — 3,5 %
- Католикар ва Грекрин-католикар
- Грекрин-Католикар — 10,7 %
- Католикар — 1,6 %
- Мусурманар — 3,5 %
- Иудаистар — 0,8 %
Административ паюн
Баянар
ЭлячӀунар
Wikiwand in your browser!
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.