lingua From Wikipedia, the free encyclopedia
Lingua Asturiana est Romanica lingua, quae distinctis linguisticis varietatibus in usu habetur praecipue in Principatu Asturiarum (in Hispania). Secundum existimationes, Asturiana utuntur paulum minus 700 000 hominum; 550 000 in Asturiis, ubi 100 000 loquentium eam primam linguam et 450 000 secundam habebant.
Lingua Asturiana asturianu, bable | |
---|---|
IPA | [ - ] |
Taxinomia | Linguae Indoeuropaeae Linguae Romanicae |
Locutores | 1 000 000 |
Sigla | 1 -, 2 ast, 3 ast |
Status publicus | |
Officialis | - |
Privata | Hispania |
Litterae | — |
Scriptura | Latina |
Procuratio | Academia de la Llingua Asturiana |
![]() |
In Asturiis, lingua Asturiana tutela sed sine "copublice"? utitur. Ob historicas demographicasque causas linguistica norma in mediis Asturiarum dialectis fundata facta est, sed denique norma non rigidissima est. Quovis casu, grammatica Asturiani, glossarium linguae Asturianae, normae orthographicae Asturiani.
Transcriptio fit secundum Alphabeti Phonetici Internationalis normas.
Asturiani vocalicum systema quinque phonemata discriminat, in tribus modis aperturae (minimae, mediae, maximae) et tribus protractionibus (media, anteriore, posteriore) differentia.
anteriores (palatales) | medii | posteriores (velares) | |
vocales occlusas (apertura minima) | i | - | u |
vocales mediae (apertura media) | e | - | o |
vocales apertae (apertura maxima) | - | a | - |
labiales | dentales | alveolares | palatales | velares | |
occlusivae surdae | p | t | - | t͡ʃ | k |
occlusivae sonorae | b | d | - | ʝ | g |
fricativae | f | θ | s | ʃ | - |
nasales | m | - | n | ɲ | - |
laterales | - | - | l | ʎ | - |
vibrantes | - | - | ɾ / r | - | - |
Inter praecipuas morphosyntacticas peculiaritates discriminare Asturianum normativum ab aliis Romanicis linguis permittentes sunt hae:
Lingua Asturiana evoluti Latini, in antiquorum Asturum territorio fabulati,? fructus est. Ergo, maxima linguae Asturianae vocum pars, velut aliarum Romanicarum linguarum, a Latina lingua deducta est: ablana, agua, caballu, falar, güeyu, home, llibru, muyer, pesllar, pexe, prau, suañar, etc.
Huic Latinae basi addendae sunt voces quae lexicum dominii Asturici fundum e fabulatis? ante Latinam linguam ventam linguis (substrato) aut post (superstrato) intravere. Substrata superstrataque ponderi versurae aliarum linguarum posteriores addendae sunt.
De lingua Asturica valde paucum scitur, quamquam cum duabus Indoeuropaeis linguis, Celta et Lusitana, propinquitatem habuisse probabile est. Cum Praelatini substrata nomine voces e lingua Asturum aut aliis Praeindoeuropaeis linguis in hoc territorio fabulatis venientes:
Abeduriu, boroña, brincar, bruxa, cándanu, cantu, carrascu, comba, cuetu, furacu, güelga, llamuerga, llastra, matu, mirlotu, peñera, riegu, tapín, zucar. . . .
Proprie de Celtico substrato loqui nequimus, quamquam multae harum vocum Celtismi sint, non significat ut omnes sint. Insuper, ipsa lingua Latina voces e Celticis linguis incorporavit quae postea linguae Asturianae tradita sunt (bragues, carru . . .).
Cum superstrati nomine pondus aliis, Latina lingua venta, linguis relictum scitur. In Asturiano speciatim praecipui Germanismi et Arabismi fuerunt.
Germanici populi qui in Paeninsula Hiberica statuere, speciatim Gothi et Suebi, in Asturiano voces velut blancu, esquila, estaca, mofu, serón, espetar, gadañu aut tosquilar reliquere.
Arabismi in Asturianum directe, via contactuum inter dominii Asturici loquentes cum Arabibus aut Arabizatis Meridie paeninsulare gentibus venire potuere. In aliis casibus per Galaicolusum et, assiduoriter, Hispanum venire potuere. Hi aliqui arabismi linguae Asturianae sunt: acebache, alfaya, altafarra, bañal, ferre, galbana, mandil, safase, xabalín, zuna, zucre.
Asturianus etiam bonam lexici partem e propinquiis linguis accepit, velut e lingua Hispana, Galla, Occitana, aut Gallaica. Peer? Hispanum, et remotiorum linguarum voces venerunt.
In ponderis ordine, "Hispanismi" in versurarum Asturianae linguae catalogo primum locum occupant, sed et in aliis casibus, ob magnam inter Asturianum et Hispanum propinquitatem, si vox Hispanismus aut Latinae evolutionis communis fructus sit scire nequit. Aliqui hispanismi in Asturiano sunt antoxu, guerrilla, guitarra, siesta, rexa, vainilla, xaréu.
Asturianus Hispano et intermediario ut aliarum linguarum, speciatim ex America voces venirent usus est. V. gr., Hispano tradita, e Nahuatlica lingua voces venere (cacagüesa, chicolate, tomate), e Quechua (cóndor, llama), e Caribbica lingua (caimán, caníbal, piragua), et e Aravauca lingua (iguana, furacán).
Etiam traditae Hispano voces ex Anglica (esprái, fútbol, güisqui, h.oquei,? water-polo), aut ex aliis linguis: bumerán (ex Aboriginibus linguis Australianis, per Anglum), cachalote (e Luso), caolín (e Sinico), kamikaze (e Japonica lingua), kiwi (e Maorica lingua, per Anglum), vampiru (e Serbio), et vodka (e Russo).
Galaici versurae aliquando difficiles indentificando, ob huius linguae cum variantibus Asturici linguistici dominii Occidentalibus propinquitatem sunt. Voces originis Galaicae putari solent aliquae velut cachelos, chombada, et quimada.
Gallicismi (voces e Gallo captae) et Occitanismi citissime apparent, quod contactus cum Ultrapyrenaicis gentibus creber fuisse indicare videtur, non solum per viam Sancti Iacobi, sed etiam via maritima. Multae harum vocum ad maritimum lexicum pertinent. Quamquam fere omnes gallicismi in Asturianum directe venere, alii traditi Hispano sunt.
Inter gallicismos, afferre possumus malvís, arranchar, chalana, xofer, coñá, espáis, foina, galipote, llixeru, malvís, mesón, pote, somier, tolete, vagamar, xalé, xarré.
Ex Occitano, voces velut hostal, parrocha, et tolla veniunt.
A primis textibus, Asturianus Latino alphabeto utitur. Anno 1981, Academia Linguae Asturianae orthographicas normas quibus, cum parcis exceptionibus, fere omnes in Asturiano scriptores utuntur, edidit.
(Transcriptio secundum Alphabeti Phonetici Internationalis normas fit).
MAJUSCULA | A | B | C | D | E | F | G | H | I | L | M | N | Ñ | O | P | R | S | T | U | V | X | Y | Z |
minuscula | a | b | c | d | e | f | g | h | i | l | m | n | ñ | o | p | r | s | t | u | v | x | y | z |
nomen | a | be | ce | de | e | efe | gue | hache | i | ele | eme | ene | eñe | o | pe | erre | ese | te | u | uve | xe | ye | zeda |
phonema | a | b | θ / k | d | e | f | g | - | i | l | m | n | ɲ | o | p | ɾ / r | s | t | u | b | ʃ | ʝ | θ |
Haec phonemata cum dygrapho (pare litterarum) repraesentantur.
MAJUSCULA | CH | GU + E I | LL | QU + E I | RR (inter vocales) |
minuscula | ch | gu + e i | ll | qu + e i | rr (inter vocales) |
nomen | che | - | elle | cu | erre doble |
phonema | t͡ʃ | g | ʎ | k | r |
Ut determinatarum linguarum, sicut Hispani aut Angli praecipue, soni reproducantur, aliquando litteris j (jota), k (ka) et w (uve doble) utitur, quamquam partem proprie alphabeti Asturiani non forment. V. gr. Jalisco, Kuwait.
Asturianus his orthographicis signis utitur:
— ¿Qué hora ye?
— Les dos y cuartu.
Varietates: Asturianus Occidentalis, Centralis et Orientalis. Circulus vaqueiru Asturiane Occidentaliter cum characteristico ut africatam surdam [ts] pro laterale pronuntient loquitur; id est, tsingua pro palatale laterale sonora [ll] llingua. Etiam Occidente diphthongatio o>ou et e>ei linguas Romanicas Hispaniae Septemtrionalis jungit et Occidentalem zonam usque ad Galaicum et Lusum. Intellectio inter varietatibus bona est, sed Asturiano Occidentali adaptatio orthographica opus est. Centralis Asturianus archetypum linguae putatur, et maximum loquentium numerum habet.
Pueri inter 6 et 16 annos nati in schola Asturianae linguae modo optativo student, in aliquis lyceis ei studere inter 16 et 18 annos possibile est. In omne docente centro pollicitatio obligatoria est, quamquam in multis casibus non efficitur. Hic status nunc paulatim emendatur. Per praeteritum scholarem cursum 2004-2005 22.000 Asturiani studentes ad lectiones Linguae Asrurianae in scholis lyceisque publicis Principatus Asturiarum accedere potuere.
In probationis processu titulatio Philologiae Asturiana in Consilio Universitatum cum novo philologiarum proposito est.
Cum generaliter linguae Asturianae statu, contra traditionalis popularisque toponymia, ergo in lingua Asturiana, Principatus Asturiarum ponderis progressibus ultimis in annis fruitur, cum Contionis Toponymiae (Ast. Xunta de Toponimia) labore. Hactenus, plus quam conciliorum (Ast. conceyos,, sg. "conceyu") Asturianorum dimidium de originali territoriorum suorum toponymiae fasciculum elaborationem sollicitavit, jam multis eorum probatis, toponyma in lingua Asturiana (in aliis casibus conjuncte cum toponymum in Hispano acceptum et in aliis substituendo eo) ita officializans. Alii fasciculi in elaborationis vel probationis processu sunt et maximam burgimagisteriorum partem suis conciliis proximis in annis correspondentes sollicitare speratur.
Primum scriptum documentum, de quo constantia habetur, Forum Abiliensis urbis saeculo X, officiale documento in quo privilegiorum series urbi Abiliensi constituitur.
Asturiana lingua publicis scriptis, donationibus etc... praeest saeculis XIII et XIV. Quamquam superiores ordines eam "paucae nobilitatis" characteristicum repulit, lingua non abit, sed inter populares ordines solida manet.
Litteraria traditio, usque ad saeculum XX, parca est: exceptis Antón de Marirreguera, Xosefa Xovellanos et Antonio Balvidares (saeculo XVI), Xuan María Acebal, Caveda et Nava, Teodoro Cuesta, Pin de Pría aut Fernán Coronas (saeculo XIX et primo dimidio saeculi XX).
Hispania democratizata, producitur litteris in Asturiano resurrectio (Surdimentu), cum auctoribus Berta Piñán, Esther Prieto, Xuan Bello, Antón García, Miguel Rojo, Carlos Rubiera, Milio Rodríguez Cueto, Pablo Antón Marín Estrada aut Martín López-Vega. Omnes ei cum universalistis postulationibus, localista archetypa repellentes, Asturiano plenam litterariam dimensionem dant. In hoc processu magni ponderis adventiciarum litterarum translationes fuere: Albert Camus, Tennessee Williams, Henry Melville, Franz Kafka, T.S. Eliot, Eugénio de Andrade, etc.
Academia Linguae Asturianae (Academia de la LLingua Asturiana, A.Ll.A.) anno 1981 condita est, cum voluntate ut recuperetur antiquum institutum quod jam saeculo XVIII functum erat.
Libri "L'últimu home" excerptum
Un españíu fizo tremar el fayéu. El ñarbatu esnaló lloñe. L'esguil espaeció nel ñeru. Hebo otru españíu, y darréu otru. L'home, entós, mientres cayía coles manes abiertes, los güeyos nel infinitu y el so cuerpu remanando per tolos llaos abonda sangre, glayó una pallabra, una pallabra namás, que resonó y güei sigue resonando na biesca y en toa Asturies: "¡Llibertá!"
In linguam Latinam translatio
Crepitus fagineam silvam tremere fecit. Merula longe volavit. Sciurus in nido evanescit. Alius crepitus fuit, et postea alius. Homo, tunc, dum cum manibus apertis, oculis ad infinitum et suo corpore passim multum sanguinem vertente cadebat, verbum, solum unum verbum, quod resonavit et hodie adhuc in nemore et totis Asturiis resonat, clamavit: "Libertatem!"
ISO 639-1: Non habet
ISO 639-2: ast
Anglo-Normannica · Auridunica · Aragonensis · Aromanica · Arpitanica · Asturiana · Burgundica · Caesariaca · Campanica · Catalana · Corsa (Gallurica, Sassarensis) · Cispadana · Dalmatica · Dacoromanica (Moldovica, Valachica) · Extremadurensis · Fala · Franco-Comitatina · Francogallica · Foroiuliensis · Gallaica · Gallonica · Guernesica · Lingua Haitiana · Hispanica (Castellana) · Insubrica · Istrica · Istro-Romanica · Italiana (Tusca litteraria) · Iudaeo-Francogallica · Iudaeo-Italiana · Latina Dolomitica · Iudaeo-Hispanica · Legionensis · Ligustica (Monoecensis) · Lotharingica · Lusitana · Megleno-Romanica · Mirandica · Moeso-Romanica · Mosarabica · Neapolitana (Aprutina, Bariana, Consentina, Daunia, Lucana, Molisina) · Normannica · Occitanica · Orobica · Pedemontica · Pictavo-Santonica · Picardica · Romancica · Romanensis · Sarda · Serquica · Shuadit · Sicula (Bruttia, Sallentina) · Tarentina · Venetica (Talica) · Vallonica
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.