Gelekî îranî From Wikipedia, the free encyclopedia
Gelê Fars an ji Pers, komekî gel ya îranî ye û di Rojhilata Navîn e ku kesên wekî Zimanê farisî bi zikmakî diaxivin tenê bi „Faris“ zanin.[12] Di dîroka Rojhilata navîn de roleke mezin lîstiye û gellek dewlet û împeratoriyên mîna ya sasanî ava kiri.[13][14] Zimanê farisî, zimanekî hind û ewropî ye.[15]
![]() | Di vê gotarê de agahiyên bingehîn ên li ser mijarê kêm in an jî nîn in. (gulan 2024) |
Gelhe tevahî | |
---|---|
49 - 53 mîlyon | |
![]() | |
Herêmên ku lê şêniyên sereke ne | |
![]() | 1,500,000[1] 470,000 (hevwelatî)[2] 1 - 2 mîlyon (peşbinî)[3] |
![]() | 525.000[4] |
![]() | 500.000 (bi kurd, azerî, ermenî…)[5] |
![]() | 200,000 - 250,000[6] |
![]() | 180,000[7] |
![]() | 147.000[8] |
![]() | 100.000 (esîl acam)[9] |
![]() | 90.000 - 129.000[10] |
![]() | 21.000[11] |
Ziman | |
Farsî (darî, hazarayî, tacîkî, tatî) | |
Baweriya dînî | |
Îslam (Şiî, sunnî) zerdeştîtî, bahaî, cihûtî, mesihi | |
Têkildarên komên etnîkî | |
Ariyan Lûr |
Navê Farsiya bi rastî Parsî ye, lê dema Misilman Îran feth kirûn di zimanê erebî de "p" tuneye di dewsa "p"yê de "f" nivîsandin û ji wan re weke "Fars"-"Faris" gotin û ket nav gel. Ji xwe sebehabê navdar Selmanê Farisî jî di dema Mihemed de bû misilman ji wî re jî Selmanê Farisî digotin[16]
Farisî zimane gelê faris e. Hin Efxan û Tacîk jî bi farisî wek zimanê duyem diaxivin. Li Îranê 70 milyon,[17] li Efxanistanê 30 milyon,[18] li Tacîkistanê 9 milyon[17] û li Ûzbêkistanê 7 milyon[19][20] kes bi farisî diaxvin. Yanî li cîhanê de 110 milyon kes farisî dizanin.[21]
Zimanê farisî çend Dewran û merheleyê dîrokê pişt serê xwe xistine ta gihîştiye vir. Ev ziman yekem car di serdema Hexamenişiyan de hat nivîsîn ku belgeyên wê bi navê farisiya kevn tê nas kirin. Piştî farsiya kevn farisiya navîn e, û piştî wê jî farisiya derî an jî farsiya nû û di dawiyê de jî farisiya nûjen peyda bû.[22]
Împeratoriya Hexamenişî di dîroka kevin da ew împeratorî mezintirîn, xurttirîn û berfirehtirîn împeratorî bûye.[23] Li deman demekê, desthilata wê li aliyê rojhilatê digehişt Efxanistan û Pakistana niha, li aliyê Bakurê rojhilatê digehişt Asyaya Navîn, li aliyê Bakurê Rojhilat digehişt peravên Deryaya Reş, li rojava digehişt tevaya Anatolî û parek ji nîvgirava Balkanê, tevaya welatên rojhilata navîn mîna Îraq, Sûrî, Urdun, Libnan, Filistîn, Îsraêl, Nîvgirava Erebistanê, Misir û parek ji welatê Lîbyayê. Rûberê împeratorî ya Hexamenişiyan nêzî 7.5 - 8.5 milyon kîlometirên çargoşe bû.[24]
Ev împeratorî wekî serhildanekê dijberî împeratorî ya Mîdiyan hat avakirin û bi qasekî xurt û bihêz bû ko du caran nêzîk bû tevaya Yewnanistana kevnare bigirt. Li dawiyê jî liser destê Îskenderê Mezin herifya. Leşkerê Îskender paytextê Hexamenişiyan, Persepolîs anko Parse şewitand.[25]
Şûna Farisî rûdinin, Farsistan an jî tenê Fars tê gotin, li Rojavayê ev bi navê Parsya, bi yewnanî Persis bi îngilîzî Persia bi almanî Persien bi frensî la Perse, tê zanîn, ew hemû navana ji yonanî, latînî û bi farsiya kevn hatine girtin, û Osmaniyan vê derê re digot Ecem an Ecemistan û Ereban jî dogotin al-Acam an al-furs, welatê farisiyên îrohîn (nexşe: Farsiyên îranê) jî eynî deme merkeza welatê ariyanê, yane em karin bejin Îrana navendî.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.