![cover image](https://wikiwandv2-19431.kxcdn.com/_next/image?url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6d/Data_types_-_en.svg/langkaa-640px-Data_types_-_en.svg.png&w=640&q=50)
Maǵlıwmat
From Wikipedia, the free encyclopedia
Ulıwma qollanıwdaǵı maǵlıwmat yamasa maǵlıwmatlar túsinigi (ingl. data) − sandı, sapanı, faktti, statistikanı, basqa tiykarǵı mánis birliklerin yamasa ápiwayı izbe-izliklerdi táriyiplep informaciya beretuǵın diskret yamasa úziliksiz mánisler jıynaǵı bolıp tabıladı. Datum bul − maǵlıwmatlar jıynaǵındaǵı jeke mánisi. Maǵlıwmatlar ádette qosımsha kontekst penen mánis beretuǵın kesteler sıyaqlı strukturalarǵa shólkemlestiriledi hám olardıń ózleri úlkenirek strukturalarda maǵlıwmatlar retinde paydalanılıwı múmkin. Maǵlıwmatlar esaplaw procesinde ózgeriwshiler retinde paydalanılıwı múmkin.[1] Maǵlıwmatlar abstrakt ideyalardı yamasa anıq ólshemlerdi kórsetiwi múmkin.[2] Maǵlıwmatlar ádette ilimiy izertlewlerde, ekonomikada hám adamnıń shólkemleskenlik xızmetiniń is júzinde, hár qanday basqa túrlerinde qollanıladı. Maǵlıwmatlar jıynaǵı mısallarına baha indeksleri (tutınıw bahasınıń indeksi sıyaqlı), jumıssızlıq dárejesi, sawatlılıq dárejesi hám xalıqtı dizimge alıw maǵlıwmatları kiredi. Bul kontekstte maǵlıwmatlar paydalı informaciyanı alıwǵa bolatuǵın shiyki faktler menen sanlardı bildiredi.
![Thumb image](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6d/Data_types_-_en.svg/320px-Data_types_-_en.svg.png)
Maǵlıwmatlar ólshew, baqlaw, soraw yamasa analiz sıyaqlı usıllar arqalı jıynaladı hám ádette keyinirek qayta isleniwi múmkin sanlar yamasa simvollar retinde kórsetiledi. Maydan maǵlıwmatları (ingl. field data) baqlanbaytuǵın “in-situ” ortalıǵında jıynalǵan maǵlıwmatlar bolıp tabıladı. Eksperimental maǵlıwmatlar − bul basqarılatuǵın ilimiy eksperiment barısında payda bolǵan maǵlıwmatlar. Maǵlıwmatlar esaplaw, dálillew, talqılaw, prezentaciya, vizualizaciya yamasa analizden keyingi basqa obyektler sıyaqlı usıllardı qollanıw arqalı analizlenedi. Analiz aldında shiyki maǵlıwmatlar (yamasa qayta islenbegen maǵlıwmatlar) ádette tazalanadı: sheklengen mánisler óshiriledi hám anıq qural yamasa maǵlıwmatlardı kirgiziw qáteleri dúzetiledi.
Maǵlıwmatlardı esaplaw, dálillew yamasa talqılaw ushın tiykar retinde paydalanıwǵa bolatuǵın anıq informaciyanıń kishi birlikleri retinde qarastırıwǵa boladı. Maǵlıwmatlar abstrakt ideyalardı anıq ólshemlerge shekem, sonıń ishinde biraq olar menen sheklenbey, statistikaǵa shekem bolıwı múmkin. Ayırım sáykes kontekstte usınıs etilgen temaǵa baylanıslı maǵlıwmatlardı informaciya retinde kóriwge boladı. Kontekst boyınsha baylanıstırılǵan informaciya bólimlerin maǵlıwmatlardı túsinikler yamasa intellekt retinde táriyiplewge boladı. Maǵlıwmatlardı informaciyaǵa sintezlew nátiyjesinde waqıttıń ótiwi menen jıynalatuǵın túsinikler menen intellekt qorın bilim dep táriyiplewge boladı. Maǵlıwmatlar “cifrlı ekonomikanıń jańa nefti” retinde táriyiplenedi.[3] Maǵlıwmatlar, ulıwma túsinik retinde ayırım bar informaciyanıń yamasa bilimniń jaqsıraq paydalanıw yamasa qayta islew ushın qolaylı qanday da bir formada usınılǵan yamasa kodlanǵan faktin bildiredi.
Esaplaw texnologiyalarındaǵı jetiskenlikler ádette petabayt masshtabındaǵı maǵlıwmatlardıń júdá úlken mólsherine baylanıslı úlken maǵlıwmatlardıń (ingl. big data) payda bolıwına alıp keldi. Maǵlıwmatlardı analizlewdiń dástúrli metodların hám esaplawlardı paydalanıw, bunday úlken (hám ósip baratırǵan) maǵlıwmatlar jıynaǵı menen jumıs islew qıyın, hátte múmkin emes. (Teoriyalıq jaqtan alǵanda, sheksiz maǵlıwmatlar sheksiz informaciya beredi, bul túsiniklerdi yamasa intellekt alıwdı múmkin emes etedi.) Oǵan juwap retinde maǵlıwmatlar iliminiń salıstırmalı túrde jańa tarawı úlken maǵlıwmatlarǵa analitikalıq usıllar retinde mashinalıq oqıtıwdı (hám basqa jasalma intellekt) ónimli qollanıw imkaniyatın beredi.