From Wikipedia, the free encyclopedia
Cifrlı maǵlıwmatlar (ingl. digital data) - informaciya teoriyası menen informaciyalıq sistemalarda, diskret simvollar izbe-izligi retinde usınılǵan informaciya, olardıń hárqaysısı háripler yamasa cifrlar sıyaqlı ayırım alfavittegi mánislerdiń sheklengen sanınıń birewin ǵana qabıllay aladı. Mısal retinde alfavit-cifrlı belgiler dizbeginen ibarat tekstli hújjetti keltiriwge boladı. Házirgi informaciyalıq sistemalardaǵı cifrlı maǵlıwmatlardıń eń kóp tarqalǵan túri ekilik cifrlar (razryadlar) dizbegi menen usınılatuǵın ekilik maǵlıwmatlar bolıp tabıladı, olardıń hárqaysısında eki mánistiń birewi ya 0, ya 1 bolıwı múmkin.
Cifrlı maǵlıwmatlardı haqıyqıy sanlardıń úziliksiz diapazonındaǵı mánis penen usınılǵan analog maǵlıwmatlarǵa qarama-qarsı qoyıwǵa boladı. Analoq maǵlıwmatlar analog signal arqalı beriledi, ol tek úziliksiz mánislerdi qabıllaw menen qatar, waqıtqa baylanıslı úziliksiz ózgere aladı, waqıttıń úziliksiz real mánisli funkciyası. Mısalı, dawıs tolqınındaǵı hawa basımınıń ózgeriwi.
Cifrlı sózi digit hám digitus (latınsha barmaq sózi) sózleri menen bir derekten alınǵan, óytkeni barmaqlar sanaw ushın jiyi qollanıladı. Bell Telephone Laboratories xızmetkeri matematik Djordj Stibitc cifrlı degen sózdi 1942 jılı zenit quralların kózlep, atıwǵa arnalǵan qurılma shıǵaratuǵın tez elektr impulslarına baylanıslı qollandı.[1] Bul termin kóbinese esaplaw texnikasında hám elektronikada qollanıladı, ásirese real dúnyadaǵı informaciya cifrlı audio hám cifrlı fotosúwretler sıyaqlı ekilik sanlı formaǵa túrlendirilgende.
Simvollar (mısalı, háriplik-cirflı simvollar) úziliksiz bolmaǵanlıqtan, simvollardı cifrlı túrde kórsetiw úziliksiz yamasa analog informaciyanı cifrlı túrlendiriwge (ańlatıwǵa) qaraǵanda ańsatıraq. Analog-cifrlı túrlendiriwdegidey saylaw hám kvantlaw ornına soraw hám kodlaw sıyaqlı usıllar qollanıladı.
Simvollardı kirgiziw qurılması ádette qanday jalǵaǵıshlardıń almastırılǵanın kóriw ushın turaqlı aralıq penen soralatuǵın jalǵaǵıshlar toparınan ibarat. Bir soraw aralıǵı ishinde eki jalǵaǵısh basılsa yamasa jalǵaǵısh basılıp, bosatılıp, qayta basılsa, maǵlıwmatlar joytıladı. Bul sorawnamanı tiykarǵı processorǵa júklemeniń aldın alıw ushın qurılmadaǵı processor isley aladı.[2] Jańa simvol kirgizilgende, qurılma ádette processor onı oqıy alatuǵınday qánigelestirilgen formatta úzilis jiberedi.
Bir neshe jalǵaǵıshı bar qurılmalar ushın (mısalı, djoystiktegi túymeler) hárqaysısınıń statusın bir sóz benen bit retinde kodlawǵa boladı (ádette bosatılǵan ushın 0 hám basılǵan ushın 1). Bul klavishlerdi basıw kombinaciyası mánili bolǵanda paydalı hám geyde klaviaturadaǵı ózgertiwshi klavishlerdiń statusın beriw ushın qollanıladı (mısalı, almasıw hám basqarıw). Biraq ol bir bayttaǵı yamasa sózdegi bitlerdiń sanınan kóp giltlerdi qollaw ushın masshtablanbaydı.
Kóplegen jalǵaǵıshı bar qurılmalar (mısalı, kompyuter klaviaturası) ádette bul jalǵaǵıshlardı x hám y sızıqlarınıń kesilispesinde jeke jalǵaǵıshları bar skanerlew matricasında jaylastıradı. Kommutator basılǵanda, ol sáykes x hám y sızıqların qosadı. Soraw (bul jaǵdayda jiyi skanerlew dep ataladı) hárbir x qatarın reti menen aktivlestiriw hám qaysı y qatarında signal bar ekenin anıqlaw arqalı orınlanadı, usılayınsha qaysı túymeler basıladı. Klaviatura processorı klavish statusınıń ózgergenin anıqlaǵanda, ol oraylıq processorǵa gilttiń skanerlew kodın hám onıń jańa statusın kórsetetuǵın signal jiberedi. Sonnan keyin simvol kodlanadı yamasa túrlendirgish klavishlerdiń statusına hám kerekli simvol kodlanıwına tiykarlanǵan sanǵa túrlendiriledi (aylandırıladı).
Arnawlı kodlaw maǵlıwmatların joytpastan belgili bir programma ushın paydalanıwǵa boladı. Degen menen, "ß" sıyaqlı simvoldı túrlendiriw kerek bolsa, biraq standart bolmasa, ASCII sıyaqlı standart kodlawdı paydalanıw qıyın boladı.
1986 jılı dúnyajúzindegi informaciyanı saqlawdıń texnologiyalıq imkaniyatlarınıń 1%-ten azı cifrlı edi, al 2007 jılı bul kórsetkish 94%-ti quradı. 2002 jıl adamzat analog formatqa qaraǵanda cifrlı formatta kóbirek informaciyanı saqlay alatuǵın jıl boldı (“cifrlı dáwirdiń baslanıwı”).[3]
Cifrlı maǵlıwmatlar tómendegi úsh jaǵdayda keledi: tınıshlıqtaǵı maǵlıwmatlar, tranzittegi maǵlıwmatlar hám paydalanıwdaǵı maǵlıwmatlar. Qupıyalılıq, tutaslıq hám qoljetimlilik (ashıqlıq) “tuwılǵannan” maǵlıwmatlar óshirilgenge shekemgi pútkil ómirlik ciklde basqarılıwı kerek.[4]
Barlıq cifrlı informaciya baylanıs boyınsha analoq maǵlıwmatlardan ózgeshelenetuǵın ulıwma qásiyetlerge iye:
Cifrlı signallar ádette házirgi elektronika menen esaplaw texnikada qollanılatuǵın ekilik elektron cifrlı sistemalar menen baylanıslı bolsa da, cifrlı sistemalar shın mánisinde áyyemgi hám ekilik elektron bolıwı zárúr emes.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.