From Wikipedia, the free encyclopedia
Վայլի տրանսկրիպցիոն համակարգ, ճիշտ է նաև Ուայլի անգլ.՝ Wylie, տիբեթյան այբուբենի տրանսկրիպցիոն համակարգ՝ լատինական այբուբենի սիմվոլների կիրառմամբ[1]։
Շատ նման է ժամանակակից չինական պինյին ստանդարտ համակարգին, որն օգտագործվում է համակարգչի ստեղնաշարից օգտվելու համար։ Չինական պինյին ստանդարտի հիման վրա ստեղծվել է Տիբեթյան պինյին ստանդարտը[2]։ Համակարգի անունը կապված է Վաշինգտոնի համալսարանի պրոֆեսոր, տիբեթագետ Տարել Վայլիի անվան հետ (1927-1984), ով 1959 թվականին կարողացել է համակարգը բերել ամբողջական տեսքի և ստանդարտացրել[3]։
Դրանից հետո ԱՄՆ-ում այն օգտագործվում է որպես տիբեթերեն լեզվի ուսումնասիրման ստանդարտ։ Վայլիի կոդը կազմված է հնչյունի համաձայն կարդացվող սիմվոլներից։ Բացառություն է կազմում միայն Gya համակցությունը.
Նշանագրերը տրանսկրիպցիոն համակարգի վերածելիս հաճախ օգտվում են տիբեթյան լեզվում օգտագործվող մի եղանակից՝ դակչխայից։ Այն իրենից ներկայացնում է «տառերով ընթերցում» կամ հեգել, և վերլուծական համակարգով մոտ է չինական հիերոգլիֆային արվեստին։ Տառերով կամ հեգելով կարդալու մեթոդը տիբեթերենում օգտագործվում է ոչ միայն լեզուն սովորելիս, այլև՝ առօրյա խոսակցականում։ Դակչխային տիրապետելը շատ կարևոր է, քանի որ բառի մեջ տառերի քանակը և արտասանվող հնչյունների քանակը տիբեթերենում տարբեր են։ Սա բնորոշ է չին-տիբեթական լեզվաընտանիքի բոլոր լեզուներին, և հատկապես տիբեթերենում շատ են նույնանունները, որոնք ունեն տարբեր գրելաձև։
Տիբեթյան նշանագրերի օրինակներ են.
Վայլի | Տրանսկրիպցիա | Դակչխա |
А | ա | Ա |
ba | բա (վա) | Բա |
bca' | չա | Բաոչաչա |
bda' | դա | Բաոդադա |
bga' | գա | Բաոգագա |
bgra | դրա | Բաոտարատադրա |
bgya | գյա (ջյա) | Բաոգայատագյա |
bka' | կա | Բաոկակա |
bkra | տրա | Բաոկարատատրա |
bkya | կյա | Բաոկայատակյա |
bla | լա | Բալատալա |
blda | դա | Բաոլադատադա |
blta | տա | Բաոլատատատա |
bra | դրա | Բարատադրա |
brda | դա | Բաոռադատադա |
brdza | ձա | Բաոռաձատաձա |
brga | գա | Բաոռագատագա |
brgya | գյա (ջյա) | Բաոռագատագագայատագյա |
brja | ջա | Բաոռաջատաջա |
brka | կա | Բաոռակատակա |
brkya | կյա | Բաոռակատակակայատակյա |
brla | լա | Բաոռալատալա |
brna | նա | Բաոռանատանա |
brnga | նգա | Բաոռանգատանգա |
brnya | նյա | Բաոռանյատանյա |
brta | թա | Բաոռատատատա |
brtsa | ցա | Բաոռացատացա |
bsa' | սա | Բաոսասա |
bsda | ադ | Բաոսադատադա |
bsga | գա | Բաոսագատագա |
bsgra | դրա | Բաոսագատագագարատադրա |
bsgya | գյա (ջյա) | Բաոսագատագագայատագյա |
bsha' | շչա | Բաոշչաշչա |
bska | կա | Բաոսակատակա |
bskra | տրա | Բաոսակատակակարատատրա |
bskya | կյա | Բաոսակատակակայատակյա |
bsla | լա | Բաոսալատալա |
bsna | նա | Բաոսանատանա |
bsnga | նգա | Բաոսանգատանգա |
bsnya | նյա | Բաոսանյատանյա |
bsra | սա | Բաոսարատասա |
bsta | տա | Բաոսատատատատա |
bstsa | ցա | Բաոսացատացա |
bta' | տա | Բաոտատա |
btsa' | ցա | Բաոցացա |
bya | ջա | Բայատաջա |
bza' | զա | Բաոզազա |
bzha' | ժա | Բաոժաժա |
bzla | դա | Բաոզալատադա |
ca | չա | Չա |
cha | չխա | Չխա |
da | դա | Դա |
dba' | վա | Դաոբավա |
dbra | ռա | Դաոբառատարա |
dbya | յա | Դաոբայատայա |
dga' | գա | Դաոգագա |
dgra | դրա | Դաոգառատադրա |
dgya | գյա (ջյա) | Դաոգայատագյա |
dka' | կա | Դաոկակա |
dkra | տրա | Դաոկարատատրա |
dkya | կյա | Դաոկայատակյա |
dma' | մա | Դաոմամա |
dmya | նյա | Դաոմայատանյա |
dnga | նգա | Դաոնգանգա |
dpa' | պա | Դաոպապա |
dpra | տրա | Դաոպարատատրա |
dpya | չա | Դաոպայատաչա |
dra | դրա | Դարատադրա |
dza | ձա | Ձա |
ga | գա | Գա |
gca' | չա | Գաոչաչա |
gda' | դա | Գաոդադա |
gla | լա | Գալատալա |
gna' | նա | Գաոնանա |
gnya' | նյա | Գաոնյանյա |
gra | դրա | Գարատադրա |
gsa' | սա | Գաոսասա |
gsha' | շչա | Գաոշչաշչա |
gta' | տա | Գաոտատա |
gtsa' | ցա | Գաոցացա |
gya | գյա (ջյա) | Գայատագյա |
g.ya | յա | Գաոյայա |
gza' | զա | Գաոզազա |
gzha' | ժա | Գաոժաժա |
ha | խա | Խա |
hra | խրա | Խարատախրա |
ja | ջա | Ջա |
ka | կա | Կա |
kha | կխա | Կխա |
khra | տխրա | Կխարատատխրա |
khya | կխյա | Կխայատակխյա |
kla | լա | Կալատալա |
kra | տրա | Կարատատրա |
kya | կյա | Կայատակյա |
la | լա | Լա |
lba | բա | Լաբատաբա |
lca | չա | Լաչատաչա |
lda | դա | Լադատադա |
lga | գա | Լագատագա |
lha | լհա (հլա) | Լահատալհա |
lja | ջա | Լաջատաջա |
lka | կա | Լակատակա |
lnga | նգա | Լանգատանգա |
lpa | պա | Լապատապա |
lta | տա | Լատատատա |
ma | մա | Մա |
mcha' | չխա | Մաոչխաչխա |
mda' | դա | Մաոդադա |
mdza' | ձա | Մաոձաձա |
mga' | գա | Մաոգագա |
mgra | դրա | Մաոգարատադրա |
mgya | գյա (ջյա) | Մաոգայատագյա |
mja' | ջա | Մաոջաջա |
mkha | կխա | Մաոկխակխա |
mkhra | տխրա | Մաոկխարատատխրա |
mkhya | կխյա | Մաոկխայատակխյա |
mna' | նա | Մաոնանա |
mnga' | նգա | Մաոնգանգա |
mnya' | նյա | Մաոնյանյա |
mra | մա | Մարատմա |
mtha' | թհա | Մաոթհաթհա |
mtsha | ցխա | ՄԱոցխացխա |
mya | նյա | Մայատանյա |
na | նա | Նա |
nga | նգա | Նգա |
nra | նա | Նարատանա |
nya | նյա | Նյա |
pa | պա | Պա |
pha | պհա | Պհա |
phra | տխրա | Պհարատատխրա |
phya | չխա | Պհայատաչխա |
pra | տրա | Պարատատրա |
pya | չա | Պայատաչա |
ra | ռա | Ռա |
rba | բա | Ռաբատաբա |
rda | դա | Ռադատադա |
rdza | ձա | Ռաձատաձա |
rga | գա | Ռագատագա |
rgya | գյա(ջյա) | Ռագատագագայատագյա |
rja | ջա | Ռաջատաջա |
rka | կա | Ռակատակա |
rkya | կյա | Ռակատակակայատակյա |
rla | լա | Ռալատալա |
rma | մա | Ռամատամա |
rmya | նյա | Ռամատամամայատանյա |
rna | նա | Ռանատանա |
rnga | նգա | Ռանգատանգա |
rnya | նյա | Ռանյատանյա |
rta | տա | Ռատատատա |
rtsa | ցա | Ռացատացա |
sa | սա | Սա |
sba | բա | Սաբատաբա |
sbra | դրա | Սաբատաբաբառատադրա |
sbya | ջա | Սաբատաբաբայատաջա |
sda | դա | Սադատադա |
sga | գա | Սագատագա |
sgra | դրա | Սագատագագարատադրա |
sgya | գյա (ջյա) | Սագատագագայատագյա |
sha | շչա | Շչա |
shra | շչա | Շչարատաշչա |
ska | կա | Սակատակա |
skra | տրա | Սակատակակարատատրա |
skya | կյա | Սակատակակայատակյա |
sla | լա | Սալատալա |
sma | մա | Սամատամա |
smra | մա | Սամատամամառատամա |
smya | նյա | Սամատամամայատանյա |
sna | նա | Սանատանաа |
snga | նգա | Սանգատանգա |
snra | նա | Սանատանանառատանա |
snya | նյա | Սանյատանյա |
spa | պա | Սապատապա |
spra | տրա | Սապատապապարատատրա |
spya | չա | Սապատապապայատաչա |
sra | սա | Սարատասա |
sta | տա | Սատատատա |
stsa | ցա | Սացատացա |
ta | տա | Տա |
tha | տհա | Տհա |
thra | տհրա | Տհարատատհրա |
tra | տրա | Տարատատրա |
tsa | ցա | Ցա |
tsha | ցհա | Ցհա |
wa | վա | Վա |
ya | յա | Յա |
za | զա | Զա |
zha | ժա | Ժա |
zla | դա | Զալատադա |
' | ա | Ա |
'ba' | բա | Աոբաբա |
'bra | դրա | Աոբարատադրա |
'bya | ջա | Աոբայատաջա |
'cha' | չհա | Աոչհաչհա |
'da' | դա | Աոդադա |
'dra | դրա | Աոդարատադրա |
'dza' | ձա | Աոձաձա |
'ga' | գա | Աոգագա |
'gra | դրա | Աոգարատադրա |
'gya | գյա (ջյա) | Աոգայատագյա |
'ja' | ջա | Աոջաջա |
'kha' | կհա | Աոկհակհա |
'khra | կխա | Աոկխարատատխրա |
'khya | կխյա | Աոկխայատակխյա |
'pha' | փխա | Աոփխափխա |
'phra | տխրա | Աոպխարատատխրա |
'phya | չխա | Աոփխայատաչխա |
'tha' | տխա | Աոտխատխա |
'tsha' | ցխա | Աոցխացխա |
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.