պարսկական տիրակալների դինաստիան From Wikipedia, the free encyclopedia
Սասանյաններ, պարսկական շահնշահերի արքայատոհմ, որը 224-651 թվականներին[1] իշխել է Սասանյան Պարսկաստանի և հարևան կախյալ տարածքների վրա։
Սասանյաններ | |
---|---|
![]() | |
![]() | |
Տեսակ | ազնվական տոհմ և արքայատոհմ |
Մասն է | Byzantine Egypt? |
Երկիր | Սասանյան Պարսկաստան |
Տիտղոսներ | «Մեծ շահնշահ Իրանի (Էրան, Արյաց) և ոչ-Իրանի (Անէրան)» կամ «Արյաց և անարյաց արքայից արքա» |
Հիմնադիր | Սասան |
Հիմնում | 224 թվական |
Ավարտ | 651 թվական |
Ազգային պատկանելիություն | պարսիկներ |
Դավանանք | Զրադաշտականություն |
Կրտսեր ճյուղեր | Bavand dynasty? |
Արքայատոհմը ծագել է Պարս (կամ Ֆարս) երկրամասից և անվանակոչվել իր հիմնադրի՝ Սասանի անվամբ, որը Պարսի առաջին սասանյան արքայի՝ Պապակի հայրն էր։ Պապակի որդին՝ Արտաշիր Պապականը, 224 թվականին գահըկեց արեց պարթևների վերջին արքային՝ Արտավան Ե Պարթևին, և հիմնադրեց Սասանյան Պարսկաստանը։ Արտաշիր I-ի և Շապուհ I-ի գահակալման ժամանակաշրջանում տերությանը մեծ թվով տարածքներ են միացվել։ 3-րդ դարում Սասանյանների պետության մեջ դեռևս պահպանվել են որոշ ինքնավար «թագավորություններ» (Սակաստան, Կրման, Մարվ և այլն), ինչպես նաև ինքնավար քաղաքներ (պոլիսների տիպի)։ Սասանյանների հաղթանակները Հռոմի նկատմամբ ամրապնդեցին իրենց պետությունը և հանգեցրին շահնշահի կենտրոնական իշխանության ուժեղացմանը։ Սասանյան Պարսկաստանի կազմավորման ժամանակ Սասանյանները հենվում էին զրադաշտական մոգերի ուժի վրա[2]։
III դարի վերջին և IV դարի սկզբին կայսրությունը կորցրել է արևելյան մի շարք տարածքներ, սակայն Շապուր II-ի օրոք (309-379 թվականներ) վերականգնվեց նախկինում կորցրած բոլոր տարածքները։ 387 թվականի պայմանագրով Սասանյաններին են անցնում նաև Միջագետքը և Մեծ Հայքի մեծ մասը[2]։
V դարում Հայաստանի, Աղվանքի, Վիրքի տեղական արքայատոհմերը փոխարինվեցին սասանյան դրածոներով։ V դարի 2-րդ կեսին ամբողջ Անդրկովկասում տեղի ունեցան ապստամբություններ, իսկ 571-572 թվականներին՝ Հայաստանում։ V դարավերջին մեկնարկած մազդեզական շարժումից հետո կայսրությունան կառավարման համակարգում, սոցիալ-քաղաքական կառուցվածքում և մշակութային ոլորտում տեղի են ունենում լուրջ փոփոխություններ[2]։
Խոսրով I Անուշիրվանի կառավարման շրջանում (531-579 թվականներ) հին ազնվականության մի մասը հայտնվել է պետությունից և թագավորից տնտեսական կախվածության մեջ, ինչպես նաև աճել է բյուրոկրատական համակարգի և պաշտոնյաների դերը։ VI դարասկզբից ի վեր տեղի են ունեցել մի շարք պատերազմներ ընդդեմ Բյուզանդիայի, որոնք ընթացել են փոփոխական հաջողություններով։ 558-568 թվականներին Սասանյանները ջախջախել են էֆթալիտներին և պետության կազմի մեջ են ընդգրկել Աֆղանստանի և Միջին Ասիայի մի շարք շրջաններ։ Մոտ 570 թվականին նվաճվել է Եմենը։ Մոտ 589 թվականին ջախջախվել են պետություն ներխուժած թյուրքերը։ 602-628 թվականներին ընդդեմ Բյուզանդիայի ընթացող երկարատև պատերազմն ավարտվեց բյուզանդական Հերակլ կայսեր հաղթանակով և հանգեցրեց երկու կայսրութոյւնների նյութական ռեսուրսների սպառմանը։ Այդ հանգամանքը, ինչպես նաև հարկերի կտրուկ ավելացումը, խաթարեցին Սասանյանների պետության քաղաքական և տնտեսական հզորությունը և հանգեցրին արաբների կողմից նվաճմանը[2]։
628-632 թվականների ընթացքում փոխվել է մոտ 10 շահնշահ, իսկ Հազկերտ III-ի օրոք Սասանյանների պետությունը նվաճվեց արաբների կողմից[2]։
№ | Անուն | Կյանքի տարիներ | Պատկեր | Տիտղոս | Նշումներ |
---|---|---|---|---|---|
1 | Սասան | Տոհմի հիմնադիր | |||
2 | Պապակ | Էսթախրի շահ (209—220) | Սասանի որդին | ||
3 | Շապուհ | Էսթախրի շահ (209—220) | Պապակի որդին | ||
4 | Արտաշիր Պապական | ![]() | Էսթախրի շահ (220—224) Էրանի մեծ շահնշահ (224—239) | Պապակի որդին | |
5 | Պերոզ I | Էրանի մեծ շահնշահ (239) | Արտաշիր Պապականի որդին | ||
6 | Շապուհ I | ![]() | Էրանի մեծ շահնշահ (239—260) Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (260—274) | Արտաշիր Պապականի որդին | |
7 | Որմիզդ I | ![]() | Հայաստանի մեծ շահ (260—274) Էրանի և Անէրանի շահնշահ (274) | Շապուհ I-ի որդին | |
8 | Հվարմիզդակ | Հայաստանի մեծ շահ (274) | Որմիզդ I-ի որդին | ||
9 | Հվարմիզդ | Հնդկաստանի, Սակաստանի և Տախարիստանի շահ (276—291) | Շապուհի որդին | ||
10 | Վահրամ I | ![]() | Գիլանի շահ (260—262) Կերմանի շահ (262—274) Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (274—276) | Շապուհ I-ի որդին | |
11 | Վահրամ II | ![]() | Հնդկաստանի, Սակաստանի և Տախարիստանի շահ (274—276) Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (276—293) | Վահրամ I-ի որդին | |
12 | Վահրամ III | ![]() | Հնդկաստանի, Սակաստանի և Տախարիստանի շահ (291—293) Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (293) | Վահրամ II-ի որդին | |
13 | Ատուրֆարնբագ | Մեշանի շահ (282—293) | |||
14 | Ներսեհ | ![]() | Հնդկաստանի, Սակաստանի և Տախարիստանի շահ (260—274) Հայաստանի մեծ շահ (274—293) Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (293—302) | Շապուհ I-ի որդին | |
15 | Որմիզդ II | ![]() | Հնդկաստանի, Սակաստանի և Տախարիստանի շահ (293—302), Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (302—309) | Ներսեհի որդին | |
16 | Շապուհ II | Հնդկաստանի, Սակաստանի և Տախարիստանի շահ (302—309), Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (309—379) | Հվարմիզդ II-ի որդին | ||
17 | Արտաշիր II | ![]() | Քուշանների մեծ շահ (330—379), Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (379—383) | Շապուհ II-ի որդին | |
18 | Շապուհ III | ![]() | Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (383—388) | Շապուհ II-ի որդին | |
19 | Վահրամ IV | ![]() | Քուշանների մեծ շահ (379—388), Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (388—399) | Շապուհ II-ի որդին | |
21 | Վահրամ | Քուշանների մեծ շահ (388—421) | Վահրամ IV-ի որդին | ||
22 | Հազկերտ I | ![]() | Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (399—421) | Շապուհ III-ի որդին | |
23 | Վահրամ V | ![]() | Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (421—439) | Հազկերտ I-ի որդին | |
24 | Հազկերտ II | ![]() | Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (439—457) | Վահրամ V-ի որդին | |
25 | Որմիզդ III | Քուշանների մեծ շահ (421—457), Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (457—459) | Հազկերտ II-ի որդին | ||
26 | Ոերոզ | ![]() | Քուշանների մեծ շահ (457—459), Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (459—484) | Հազկերտ II-ի որդին | |
27 | Բալաշ | ![]() | Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (484—488) | Հազկերտ II-ի որդին | |
29 | Կավադ I | Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (488—496, 498—531) | Պերոզ II-ի որդին | ||
31 | Զամասպ | ![]() | Հայաստանի մեծ շահ (?—496) Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (496—498) | Պերոզ II-ի որդին | |
34 | Խոսրով I | ![]() | Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (531—579) | Կավադ I-ի որդին | |
35 | Որմիզդ IV | ![]() | Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (579—590) | Խոսրով I-ի որդին | |
Վահրամ Չուբին | ![]() |
Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (590—591) | Սասանյան չէր | ||
36 | Բիստամ | Ատրպատականի շահ (590—596) | Խոսրով I-ի որդին | ||
37 | Խոսրով II | ![]() | Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (590—628) | Որմիզդ IV-ի որդին | |
38 | Կավադ II | ![]() | Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (628) | Խոսրով II-ի որդին | |
39 | Արտաշիր III | ![]() | Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (628—629) | Կավադ II-ի որդին | |
Շահրվարազ | սպանվել է 630 թվականի հունիսի 9-ին | ![]() |
Շահնշահ (629) | Սասանյան չէր,
Խոսրով II-ի հրամանատարներից մեկը | |
41 | Բորանդուխտ | ![]() | Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (629—630) | Խոսրով II-ի դուստրը | |
42 | Ազարմիդուխտ | ![]() | Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (630—631) | Խոսրով II-ի դուստրը | |
43 | Խոսրով V | Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (631—632) | |||
44 | Հազկերտ III | սպանվել է 651 թվականին | ![]() | Էրանի և Անէրանի մեծ շահնշահ (632—651) | Խոսրով II-ի որդին |
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.