բույսերի տեսակ From Wikipedia, the free encyclopedia
Սիսալ կամ ագավայի սիսալ (լատին․՝ Agāve sisalāna), ագավազգիների ընտանիքի բույս է, ագավա ցեղի տեսակ է։
Սիսալ | |
![]() Սիսալ | |
Դասակարգում | |
Թագավորություն | Բույսեր (Plantae) |
Ենթատիպ | Սերմնավոր բույսեր (Spermatophytes) |
Կարգ | Ծնեբեկածաղկավորներ (Asparagales) |
Ընտանիք | Ծնեբեկազգիներ (Asparagaceae) |
Ցեղ | Ագավա (Agave) |
Ենթացեղ | Agave |
Վերնատեսակ | 'Sisalanae' |
Տեսակ | Սիսալ (A. sisalana) |
Միջազգային անվանում | |
Agave sisalana Perrine, 1838 |
Այն լայնորեն մշակվում է աշխարհի շատ արևադարձային և մերձարևադարձային շրջաններում՝ տերևներից ստացված կոպիտ մանրաթելի համար։
Ենթադրվում է, որ բույսը տարածվել է Հարավային Մեքսիկայից (Յուկատան թերակղզի)։ Այնտեղից այն բնականացվել է Անտիլյան կղզիներում։
Ներկայումս մշակվում է Մեքսիկայում, Անտիլյան և Բահամյան կղզիներում, Հարավային Ամերիկայում (հիմնականում Բրազիլիայում), Հնդկաստանում, Մալայզիայում, Ինդոնեզիայում, Ֆիլիպիններում, արևադարձային Աֆրիկայում (Քենիա, Տանզանիա), Նոր Գվինեայում, Ավստրալիայում, Հավայան կղզիներում, Կենտրոնական Ասիայի հարավում, Մադագասկարում և Ֆիջի կղզիներում։
Կարճ ցողունով բազմամյա բույս է, որը կազմում է խոշոր, մսոտ, կոշտ տերևների վարդակ։
Տերևները 1,5-2,5 մ երկարությամբ և 10-12 սմ լայնությամբ, ուղղված են դեպի վեր։ Յուրաքանչյուր տերև ապրում է 10 տարի կամ ավելի։
Տերևների երկար գոյություն ունեցող վարդակից բույսը հանկարծ դուրս է նետում մինչև 2 մ բարձրության ծաղկի սլաքը։ Դրանից հետո սկսվում է բուռն ծաղկումը, այնուհետև պտղաբերում, որից հետո բույսը մահանում է[1]։
Բույսի տերևները հարուստ են ստերոիդային սապոնիններով, որոնցից գլխավորը հեկոգենինն է կամ 12-օքսոթիգոգենինը[1]։
Սիսալը արդյունաբերական նշանակություն ունեցող մանրաթելային բույս է։ Տերևներից արդյունահանվող մանրաթելն անվանում են նաև սիսալ։ Այն օգտագործվում է պարանների, բոլոր տեսակի ցանցերի, թելերի, գործվածքների փաթեթավորման, դասական տեգերի թիրախների, ներքնակների, լվացարանների, խոզանակների և այլնի արտադրության համար։
Սիսալի պեդունկուլը հյութալի է։ Դրա ստորին մասի միջուկը հարուստ է շաքարներով և տեղի բնակչության կողմից օգտագործվում է տարբեր նպատակներով (որպես մեղուների կեր, կիտրոնաթթու ստանալու, հյութ արդյունահանելու համար՝ երկու-երեք ամսվա ընթացքում 4-5 լիտր պուլքե հյութ արդյունահանելով)։ Բույսից, որպես կողմնակի արտադրանք, ստացվում է պինդ բուսական մոմ, որը ձևավորվում է տերևների վրա ափսեի տեսքով[2]։
Տերևները հարուստ են ստերոիդային սապոնիններով՝ հեկոգենինի (12-օքսոթիգոգենին) ածանցյալներով, որն օգտագործվում է հորմոնալ դեղամիջոցների սինթեզի համար[3]։
Չինաստանում սիսալից ստացվել են հակաբեղմնավորիչների խումբ կազմող անորդրին և դինորդրին նյութերը։ Ունենալով կարևոր առավելություն՝ ի տարբերություն սովորական հաբերի, բավական է դրանք ընդունել ամիսը մեկ կամ երկու անգամ[3]։
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.