From Wikipedia, the free encyclopedia
Շիրվան (ադրբ.՝ Şirvan, պարս.՝ شیروان), պատմական երկրամաս Անդրկովկասում, Կասպից ծովի արևմտյան ափին, տեղակայված էր հյուսիսում՝ Դերբենդից մինչև Կուր գետի դելտան՝ հարավում։ Մինչև 15-16- րդ դարերը կոչվել է Շիրվան[1]։ Ներկայումս Ադրբեջանի տարածքի մաս է։
Հիմնական քաղաքներն են՝ Շամախին, Բաքուն, Կապաղակը, Շաբրանը։
Շիրվանով անցել է կենսունակ առևտրային ուղի, այս տարածաշրջանը շատ հարյուրամյակներ շարունակ ենթարկվել է օտարների բազմաթիվ արշավանքների և ներառվել է տարբեր պետությունների կազմի մեջ, որով պայմանավորվել է բնակչության խիստ բազմազան էթնիկ կազմը, ներառյալ կովկասյան, իրանյան և թուրքական տարրերը։
Ք. ա. 2-րդ դարի վերջերից մինչև մեր թվարկության 8-րդ դարի սկիզբը տվյալ տարածքը մտել է Կովկասյան Ալբանիայի կազմի մեջ։ Այս թագավորության բնակչությունը իրենից ցեղերի միություն էր ներկայացնում, ովքեր խոսում էին դաղստանյան լեզուների լեզգիական ճյուղի տարբեր լեզուներով[2][3]։
Հին հեղինակների մոտ Շիրվան անունը չի հիշատակվում, այն ծագել է միայն սասանյանների օրոք[4]։ 7-րդ դարի «Աշխարհացույց» ը հիշատակում է շիրվանների ցեղը, որոնցով էլ կոչվել է շրջանը[5]։ Բալազուրին Խոսրով 1-ին Անուշիրվանի (531-579) վասալների շարքում հիշատակում է «Շիրվան-շահին»[5]։ Անվանման հնագույն տարբերակը «Շարվան» է, «Շիրվան» տարբերակը հաստատվել է միայն 16-րդ դարում[1][4]։
6-րդ դարում շրջանը ենթարկվել է Դերբենդի լեռնանցքով Անդրկովկաս ներթափանցած հյուսիսային քոչվոր ցեղերի կանոնավոր ասպատակություններին։ Այսպես, 552 թվականին այստեղ ներխուժեցին սավիրներն ու խազարները։ Սրանից հետո պարսից շահ Խոսրով 1-ին Անուշիրվանը Դերբենդի շրջանում վիթխարի ամրաշինական շինարարություն ծավալեց, որի նպատակը քոչվորների նոր
արշավանքներից իր տիրույթները պաշտպանելն էր։
654 թվականին Շիրվանը նվաճեցին արաբները, ավելի ուշ այն դարձավ արաբական կուսակալների ժառանգական տիրույթ[6]։ Բայց արդեն 8-րդ դարի կեսերին, կապված տեղի արաբ կառավարիչների հանդեպ տեղաբնակների դժգոհության հետ, Շիրվանը և Դաղստանը դառնում են հաճախակի արյունալի մարտերի թատերաբեմ խազարների և արաբ Օմայանների խալիֆների բանակների միջև[7]։
Շիրվանշահեր՝ իշխող դինաստիաներ Շիրվանում. թեպետ ունեցել են արաբական ծագում, բայց պարսկացել են և իրենց համարել են պարսից արքաների ժառանգորդներ[8]։ Պետությունը ներառել է Կուրից մինչև Դերբենդ ընկած տարածքները՝ մայրաքաղաք Շամախիով[6]։ 14-րդ դարի պարսից պատմիչ Համդալլահ Ղազվինիին թվարկում է Շիրվանի մարզի շրջանները՝ Բակույա, Շամախա, Կաբալա, Ֆիրուզաբադ, Շաբարան և Գուշտասֆի[9]։ 13-րդ դարի սկզբին Շիրվանում և Դերբենդում ասպատակում են Չինգիզ խանի ռազմաջոկատները Ջեբեի գլխավորությամբ, իսկ դարի կեսերին Հուլավուի և նրա զարմիկի՝ Ոսկե Հորդայի խան Բերքեի զորքերի միջև երկարատև մարտերից հետո Հուլավուն ճանաչվում է իր կողմից նվաճված ողջ տարածքների տիրակալը։ 15-րդ դարի կեսերին Շիրվանը եղել է երկրագործության, մետաքսի և կտորեղենի արտադրության կենտրոն և կարևոր դեր է խաղացել միջազգային առևտրում (նավթի, բամբակի և այլնի արտահանում)։ Շիրվանշահերի տիրապետության օրոք ծաղկում է ապրել գրականությունը, այդ թվում՝ 12-րդ դարում ստեղծագործել է պարսից հայտնի բանաստեղծ, շիրվանցի Խաքանի Շիրվանին, 14-15-րդ դարերում՝ ականավոր բանաստեղծ, ադրբեջաներենով, պարսկերենով և արաբերենով ստեղծագործած Նասիմին։
Սեֆյանների պետության ամրապնդմանը զուգահեռ Շիրվանը հայտնվում է նրանից կախյալության մեջ և 1538 թվականին դառնում է Սեֆյան պետության մի մարզը։ Իտալացի ճանապարհորդ Պիետրո դելլա Վալլեն, 1617-1623 թվականներին այցելելով Սեֆյան Պարսկաստան, գրել է, որ Շիրվանի բնակիչները, բացի սեփական լեզվից, իրենց երեխաներին սովորեցնում են նաև թուրքերեն լեզուն։ Նույն բանը դիտարկվել է նաև Ատրպատականում, Բաղդադում և Երևանում։ 1690 թվականին Շիրվան այցելած մի ճիզվիտ միսիոներ հաղորդել է, որ Շիրվանում խոսում են երեք լեզուներով՝ թուրքերեն (ադրբեջաներեն), թաթերեն և հայերեն։ Թուրքերենը ամենատարածված լեզուն է եղել[10]։
1748 թվականին Շիրվանի տարածքում ստեղծվել է ինքնավար Շիրվանի խանությունը (հայտնի է նաև որպես Շամախիի խանություն)։
18-րդ դարում Շիրվանում Դաղստանի լեռնականները մշտապես հարձակվել են գյուղերի վրա՝ ավերելով դրանք, իսկ բնակիչներին դարձրել2են ստրուկներ։
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.