From Wikipedia, the free encyclopedia
Հույների ցեղասպանություն, 1914-1923 թվականներին Օսմանյան կայսրությունում հույն ազգաբնակչության էթնիկական զտումներն են իրենց պատմական հայրենիքի՝ Անատոլիայի կամ Փոքր Ասիայի տարածքում՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի և դրան անմիջապես հաջորդած տարիներին (1914—1923)[1]. Որպես Օսմանյան կայսրությունում հույների ցեղասպանության առանձին դրվագ առանձնացնում են Պոնտոսի հույների ցեղասպանությունը։
Ինչպես և Հայոց ցեղասպանության պարագայում, հույների ցեղասպանությունը նախաձեռնված էր Օսմանյան կայսրության կառավարության և թուրքական իշխող վերնախավի կողմից։ Հակահույն արյունալի բռնությունները, կոտորածներն ու ցեղասպանական մյուս գործողություններն ուղղված էին Օսմանյան կայսրության հույն ազգաբնակչության դեմ և իրենց մեջ ներառում էին հույների եղեռնը, բռնի տարհանումը՝ դեպորտացիան, որի մասն էին կազմում մահվան երթերը, խմբային աքսորումները, բռնապետական պատիժները, ինչպես նաև հույն ուղղափառ մշակութային, պատմական և կրոնական հուշարձանների ավերումը։ Պարզ երևում է, որ Օսմանյան կայսրության կառավարող վերնախավը և նրա հլու հնազանդ պետական ապարատը գործում էր նույն արյունոտ ու վայրագ ոճով, ինչ հայերի պարագայում։ Զանազան աղբյոյրների տվյալների համաձայն՝ Օսմանյան կայսրության մի քանի հարյուր հազար հույն բնակիչներ զոհվեցին այդ ժամանակաշրջանում[2]: Փախստականների և տուժածների մեծ մասը մազապուրծ ապաստանում էին Հունաստանում (ընդհանուր թվով Փոքր Ասիայից մազապուրծ փախուստի դիմած այդ գաղթականները կազմեցին մինչև ցեղասպանության սկիզբը Հունաստանի ունեցած բնակչության մեկ քառորդից ավելին)[3]։ Ցեղասպանության արդյունքում մազապուրծ փախած և փրկված հույների որոշ մասը, հատկապես Օսմանյան կայսրության արևելյան նահանգների, այդ թվում՝ Արևմտյան Հայաստանի տարածքներում բնակվող հույները, ապաստան գտան Ռուսական կայսրությանը պատկանող Արևելյան Հայաստանի, Վրաստանի, Հարավային Կովկասի, Հյուսիսային Կովկասի և այլ երկրամասերի տարածքներում։ Այսպիսով, 1919—1922 թվականների Հույն-թուրքական պատերազմի վերջերին Փոքր Ասիայի հույների մեծ մասը կամ ստիպված փախել էին իրենց հայրենի տարածքներից կամ սպանվել էին[4]։ Փոքրաթիվ փրկվածները, որոնք մնացել էին Օսմանյան կայսրության նախկին սահմաններում՝ թուրքերի տիրապետության ներքո՝ Հունաստանին հանձնվեցին Ազգաբնակչության փոխանակման հույն-թուրքական պայմանագրի պայմանների համաձայն՝ 1923 թվականին։ Այդ պայմանագիրը պաշտոնականցրեց հույների հեռացումը և անհնարին դարձրեց գաղթականների վերադարձը։ Օսմանյան կայսրության մյուս բնակչության մասը կազմող ազգային խմբերը ևս ցեղասպանության ենթարկվեցին այդ ժամանակաշրջանում, այդ թվում առավել ահավոր էր իր պատմական հայրենիքում զանգվածային բնաջնջման, բռնի իսլամացման ու թրքացման ենթարկված, իր պատմական հայրենիքից զրկված հայերի ցեղասպանությունը, ինչպես նաև նրանց հասակակից հին ազգերից ևս մեկի՝ ասորիների ցեղասպանությունը, որոնք բոլորը միասին որոշ գիտնականների ու միջազգային կազմակերպությունների կողմից համարվում են ցեղասպանության միևնույն քաղաքականության իրադարձություններ[5][6][7][8][9][10][11][12]:
Հույների ցեղասպանության զոհերի թվաքանակը տարբեր գնահատականներով կազմում է 350 հազ-ից մինչև 1,2 մլն մարդ[13][14][15][16][17][18][19]։
Անտանտի պետությունները, հատկապես Անգլիան և Ֆրանսիան դատապարտել են Օսմանյան կայսրության կառավարության կողմից սկսված եղեռնը որպես Հանցագործություն մարդկության հանդեպ։ 2007 թվականին Ցեղասպանագետների միջազգային ընկերակցությունը (Ցեղասպանության հետազոտողների միջազգային ընկերակցությունը` en:International Association of Genocide Scholars) բանաձև է ընդունել՝ Օսմանյան կայսրության քրիստոնյա փոքրամասնությունների, այդ թվում՝ հայերի, հույների, ասորիների դեմ ռազմարշավի մասին, համարելով դա որպես ցեղասպանություն[20]։ Որոշ այլ կազմակերպություններ նույնպես բանաձևեր են ընդունել՝ այդ ռազմարշավը համարելով որպես ցեղասպանություն։ Մասնավորապես նման բանաձևեր են ընդունել Հունաստանի, Կիպրոսի, Հայաստանի, Նիդերլանդների, Շվեդիայի և Ավստրիայի խորհրդարանները։
1915 թվականի մարտին Զմյուռնիա (հայերեն) կամ Սմիրնա (հունարեն) (այժմ՝ Իզմիր) քաղաքում և շրջակայքում, ինչպես նաև Սև ծովի ափամերձ Պոնտոս երկրամասում երիտթուրքերը իրականացրեցին այն հույների եղեռնը, որոնք դրանից կարճ ժամանակ առաջ զորակոչվել էին օսմանյան բանակ[21]։ Ըստ Գերմանական կայսրության ռազմական կցորդի վկայության՝ Օսմանյան կայսրության ռազմական նախարար Էնվեր փաշան իր իսկ մասին 1915-ի հոկտեմբերին ասել է հետևյալը.
![]() |
Ես կցանկանայի Հունական հարցը պատերազմի ընթացքում... լուծել հենց այն ձևով, ինչ ձևով ես, կարծես, թե լուծեցի Հայկական հարցը: | ![]() |
Թե՛ հայոց ցեղասպանության և թե՛ հույների ցեղասպանության մասին Օսմանյան կայսրությունում Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների դեսպան Հենրի Մորգենթաուն վկայում է, որ օսմանյան կառավարության գործելաոճը երկու դեպքում էլ նույնն էր.
![]() |
Հույների հանդեպ թուրքերը որդեգրել էին նույն գործելաոճը, ինչ հայերի դեպքում։ Նրանց զորակոչում էին Օսմանյան բանակ, հետո ընդգրկում աշխատանքային ջոկատներում՝ օգտագործելով Կովկասում ու ռազմական գործողությունների թատերաբեմ հանդիսացող այլ շրջաններում ճանապարհներ կառուցելու համար։ Հույն զինվորները, հայերի նման, հազարներով մահանում էին ցրտից, սովից ու զրկանքներից։ | ![]() |
Հետագայում Փոքր Ասիայի և Արևելյան Թրակիայի հույն բնակչության էթնիկական զտումները ակտիվորեն վարվել են Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի գլխավորած թուրքական ազգայնականների կողմից՝ 1919-1922 թվականների Հույն-թուրքական պատերազմի ժամանակ[22][23]։ Դա ապացուցում է ցեղասպան հանցագործ երիտթուրքերի և ֆաշիստ քեմալականների հոգևոր և քաղաքական լիարժեք կապն ու ժառանգականությունը[24]։ Հենց 1919 թվականի մայիսի 19-ը՝ Մուստաֆա Քեմալ փաշայի զորքերի Սամսուն նավահանգստային քաղաքում ափ իջնելու և հույների ցեղասպանության երկրորդ ալիքի սկզբի օրը նշվում է որպես Պոնտոսի հույների ցեղասպանության օր։ Ընդ որում, չնայած Հունաստանի և Մեծ Բրիտանիայի միջև դաշնակցային կապերի փաստացի պահպանմանը 1918 թվականից հետո, երբ ավարտվել էր Առաջին համաշխարհային պատերազմը, Բրիտանիան այդպես էլ աջակցություն չցուցաբերեց հույներին։ Ընդ որում, հույների Եղեռնը Իզնիկ-Իզմիթյան տարածաշրջանում, որի ընթացքում բնաջնջվեց Փոքր Ասիայի պատմական Բյութանիա երկրամասի բնակչությունը, որը սկսվել էր 1920 թվականի ապրիլին և շարունակվել մի ամբողջ տարի, կատարվեց քեմալականների կողմից օսմանյան սուլթանի ենթակայության ներքո և, անգլիացիների մասնակի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքում։
Հայտնի է, որ Ռուսաստանի բոլշևիկները լուռ աջակցում էին համաթուրանականներին՝ պանթյուրքիստ-երիտթուրքերին[25][26], իսկ ապա բացահայտորեն օժանդակու էին քեմալականներին, որոնք հիմնականում նախկին երիտթուրքեր էին, սկսած իրենց ղեկավար Քեմալից։ Կարմիր, հեղափոխական Խորհրդային Ռուսաստանի, հետ պայմանավորվածությամբ՝ կարմիր քեմալական հեղափոխական Թուրքիան դադարեց հավակնել Հարավային Կովկասի հանրապետությունների՝ Հայաստանի, Վրաստանի, և 1918 թվականին Օսմանյան բանակի սվիններով ստեղծված Հարավ-արևելյան Կովկասի արհեստածին հանրապետության՝ այսպես կոչված Ադրբեջանի տարածքներին և իր ուժերն ուղղեց հույների դեմ՝ դրա համար ստանալով բոլշևիկյան ՌՈւսաստանի ռազմական, ռազմա-տեխնիկական, ֆինանսա-տնտեսական, քաղաքական աջակցությունը։
1998 թվականի սեպտեմբերի 24-ին, միաձայն որոշմամբ՝ Հունաստանի Հանրապետության խորհրդարանը բանաձև ընդունեց սեպտեմբերի 14-ը համարելու թուրքերի կողմից Փոքր Ասիայի հույներին ցեղասպանության ենթարկելու Հիշատակի օր[27]։
2007 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Ցեղասպանության հետազոտողների միջազգային ընկերակցությունը (անգլ.՝ International Association of Genocide Scholars – IAGS) քվերակությանը բոլոր մասնակցածների ձայների ընդհանուր թվի 83 % -ով բանաձև ընդունեց՝ Օսմանյան կայսրությունում 1914-1923 թվականներին հույների և ասորիների ցեղասպանության մասին, կոչ անելով արդի Թուրքիայի իշխանություններին՝ ճանաչել քրիստոնյա փոքրամասնությունների նկատմամբ կատարված ցեղասպանության փաստը, ներում խնդրել նրանցից փոխհատուցել պատճառված վնասը[28]։
Փոքր Ասիայի հույների ցեղասպանության զոհերի թվաքանակը կազմում է մինչև 1,5 մլն մարդ[29]։
Ըստ ժողովրդագրական տվյալների, Օսմանյան կայսրության հույն բնակչությունից, որը 1914 թվականին կազմում էր 2.700.000 մարդ, ողջ կարողացավ մնալ միայն 1.221.000, իսկ ոչնչացվածների թիվը կազմում էր 1,3 մլն-ից մինչև 1,5 մլն, որոնցից միայն 350.000-ը կազմում էին Պոնտոսի հույները, իսկ 1.150.000-ը՝ Փոքր Ասիայի տարբեր երկրամասերի, ինչպես նաև Արևելյան Թրակիայի, Կիպրոսի հույները։
2009 թվականի մայիսի 19-ին «Ցեղասպանության ժխտման 100 տարի» թեմայով այն համաժողովից հետո, որը տեղի էր ունեցել Օդեսայում, Ուկրաինայի հույների և հայերի համայնքները համատեղ հայտարարություն ստորագրեցին՝ ուղղված Ուկրաինայի նախագահ Վիկտոր Յուշչենկոյին՝ կոչ անելով ճանաչել ՊՈնտոսի հույների, ինչպես նաև Հայոց ցեղասպանությունը։ Ուշագրավ է, որ Թուրքիայում մայիսի 19-ին նշում են Երիտասարդության և սպորտի օր անունը կրող ազգային տոնը, որը սահմանված է ի հիշատակ 1919-ի մայիսի 19-ին Մուստաֆա Քեմալի զորքերի՝ Սամսունում ափ իջնելուն և Քեմալական հեղափոխության սկսվելուն։ Այնինչ հույները հենց այդ ամսաթիվն են համարում Պոնտոսի հույների ցեղասպանության քեմալական փուլի սկիզբը։
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.