From Wikipedia, the free encyclopedia
A Epopea de Gilgamesh, tamén coñecida como o Poema de Gilgamesh, é unha narración de orixe sumeria, na Mesopotamia, considerada como a narración escrita máis antiga da historia. Elaborouse mediante a escrita cuneiforme en táboas de arxila, o que favoreceu a súa conservación. A versión máis completa que se conserva consta de doce táboas, das cales once foron escritas cara a primeira metade do II milenio a. C. e a última, que constitúe unha narración independente das demais, cara á fin do I milenio a. C.
Ao comezo do poema, Gilgamesh é o despótico rei de Uruk, cuxos súbditos se queixan aos deuses, cansos da súa luxuria desenfreada, a cal o leva a forzar ás mulleres da cidade. Os deuses atenden esta petición creando a Enkidu, un home salvaxe destinado a enfrontarse a Gilgamesh. Pero cando ambos entraban en combate, no canto de darse morte fanse amigos para sempre e emprenden perigosas aventuras. Xuntos dan morte ao xigante Humbaba e ao Toro do Ceo, e Gilgamesh rexeita o amor da deusa Inanna. Como castigo a estes actos de impiedade, os deuses fan que Enkidu morra en plena mocidade. Impresionado pola desaparición do seu amigo, Gilgamesh emprende a procura da inmortalidade, a cal o leva até os confíns do mundo, onde viven o sabio Utnapishtim e a súa muller, únicos sobreviventes do Diluvio, aos que os deuses concederon o don que Gilgamesh pretende agora. Con todo, o heroe non alcanza o que pretende. No camiño de volta, atopa, seguindo instrucións de Utnapishtim, unha planta que devolve a mocidade a quen a toma; pero unha serpe róuballa e Gilgamesh volve a Uruk coas mans baleiras, convencido de que a inmortalidade é patrimonio exclusivo dos deuses.
O núcleo sentimental do poema atópase no dó de Gilgamesh trala morte do seu amigo. Os críticos consideran que é a primeira obra literaria que fai énfase na mortalidade humana fronte á inmortalidade dos deuses. O poema inclúe unha versión do mito do diluvio universal.
Orixinariamente, a obra coñecíase co título Sha naqba īmuru (Aquel que viu as profundidades) ou Shūtur eli sharrī (Por riba de todos os outros reis), versos tomados do inicio da obra que aluden á natureza excepcional de Gilgamesh.
O poema escribiuse en táboas de arxila empregando a escritura cuneiforme cara aos anos 2500-2000 a. C. Ademais desta versión en lingua sumeria, que presenta moitos ocos debidos á súa deficiente conservación. Consérvanse versións posteriores, tamén fragmentarias en lingua acadia e hitita. As edicións e traducións modernas da obra incorporan este material para complementar os espazos baleiros da versión sumeria.
A versión máis completa da que se dispón actualmente procede da biblioteca do rei asirio do século VII a. C. Assurbanipal en Nínive, quen procurou coleccionar copias de todos os documentos escritos no mundo que el coñeceu. Consiste nun conxunto de doce táboas de arxila. As once primeiras narran a Epopea de Gilgamesh e a duodécima contén un poema independente sobre a baixada de Gilgamesh aos infernos.
O texto non separa os versos, mais polo ritmo calcúlase que pode ter uns 3500.[1]
Os expertos opinan que a orixe cómpre procurala nunha serie de poemas sobre o heroe e rei mitolóxico Gilgamesh, que puido existir realmente e ser un monarca sumerio do Segundo Período Dinástico Inicial (século XXVII a. C.). Algunhas destas lendas foron narradas en verso e os poema resultantes se artellaron nun poema máis extenso.
O poema trata das aventuras do rei Gilgamesh, tamén coñecido coma Istubar, e o seu amigo Enkidu. Xira en torno a dúas temáticas principais, a procura da gloria e a procura da inmortalidade, dominantes nas seis primeiras e nas seis últimas táboas, respectivamente.
A historia principia coa presentación do rei Gilgamesh de Uruk, o meirande Rei divino que, conta a narración, existiu. A súa severidade provoca que a deusa Ninhursag cree ao home salvaxe Enkidu, quen se dedica a amolar aos pastores. O rei envíalle á prostituta sagrada Shamhat, quen civiliza a Enkidu.
Enkidu e Shamhat casan, e Gilgamesh acode á voda coa intención de facer valer o seu dereito de pernada, mais Enkidu resístese o que provoca a loita entre os dous personaxes. Finalmente, reconcílianse e Gilgamesh convence a Enkidu para viaxaren xuntos ao bosque para mataren ao xigante Humbaba e adquiriren así a gloria.
Na segunda parte, a da procura da inmortalidade, Enkidu enferma e, moribundo, descende aos infernos. Gilgamesh compadécese del e emprende unha perigosa viaxe para visitar os dous únicos seres humanos que sobreviviron ao Diluvio universal, Utnapishtim e a súa dona. O sobrevivente rétao a permanecer esperto seis días e sete noites se quere a súa axuda, pero nada máis remata de lle facer a proposición, Gilgamesh fica durmido. Derrotado, emprende o regreso a Urk, non sen antes de que Utnapishtim lle fale de certa planta do fondo do océano que o fará novo outra vez.
A versión «estándar» atopouse na biblioteca de Asurbanipal, foi escrita en babilonio estándar, un dialecto da lingua acadia que só se usaba con fins literarios, e utiliza un tipo de métrica bastante parecida á métrica hebraica, fundada no paralelismo semántico, aínda que tamén posúe elementos de métrica cuantitativa. O verso está xeralmente dividido en dous hemistiquios que reiteran a mesma idea expresada de dúas formas distintas.[2]
Esta versión foi estandarizada por Sin-Liqe-Unninni entre o 1300 a. C. e o 1000 a. C. con base nunha versión máis antiga que a oficial. Esta complementación mediante cambio ou engadido de fragmentos era un proceso común na época e o Poema de Gilgamesh non foi a excepción.[3]
A versión estándar e a acadia previa diferéncianse na introdución, ou íncipit. A versión máis antiga comeza coas palabras: «Excedendo a todos os demais reis», mentres que na estándar di: «El que vía o profundo» (ša nagbu amāru). A palabra acadia nagbu, 'profundo', neste caso probablemente fai referencia a certos «misterios». No entanto, Andrew George considera que se refire a algún coñecemento específico que Gilgamesh trouxo da súa reunión con Utnapishtim; el gañou o coñecemento no reino de Ea, cuxo reino cósmico é a fonte da sabedoría.[4] En xeral, crese que Gilgamesh adquiriu o coñecemento para vivir unha boa vida: como adorar aos deuses, por que é necesaria a morte para os humanos, que fai bo a un rei e como vivir unha boa vida. A táboa XI contén o mito do diluvio que foi copiado na súa maior parte da épica de Atrahasis.[5]
A táboa XII é un apéndice do poema épico, unha secuela da XI e probablemente engadida en data posterior, polo cal foi omitida até anos recentes. Ten a inconsistencia narrativa de presentar a Enkidu vivo, e ten pouca relación coa ben argumentada táboa XI. De feito, o poema ten unha estrutura circular na cal as liñas iniciais cítanse na táboa XI para dar, xunto co final, a idea dun ciclo. A táboa XII é máis ben unha copia dun conto anterior no cal Gilgamesh envía a Enkidu a recuperar algúns dos seus bens ao inframundo, Enkidu morre e regresa como espírito para contarlle ao rei a natureza do inframundo. Este evento parece superfluo dado que na táboa VII Enkidu tivo xa un soño no que se lle revelou como é ese lugar.[6]
A obra xira ao redor de dúas temáticas, as primeiras seis táboas describen a procura da gloria e as restantes a procura da inmortalidade.
Se caio, conquistaría a fama. —Táboa III, columna 4
|
Onde vas, Gilgamesh? —Táboa X, columna 1
|
Todas as táboas, agás a segunda e a terceira, proveñen de distintos orixinais e polo tanto a síntese argumental faise con base en diferentes versións:
Hai cinco historias existentes de Gilgamesh en forma de poemas antigos en sumerio. Probablemente circulaban independentemente, en lugar de ter a forma dunha epopea unificada. Algúns dos nomes dos personaxes principais nestes poemas difiren lixeiramente dos nomes acadios posteriores; por exemplo, "Bilgamesh" está escrito en lugar de "Gilgamesh", e hai algunhas diferenzas nas historias subxacentes, como o feito de que Enkidu é o servente de Gilgamesh na versión sumeria:
O señor da Montaña do Vivente e Hei, hurra! corresponden ao episodio de "Bosque dos Cedros" (que na versión estándar cóntanse nas táboas II - V). Gilgamesh e Enkidu viaxan con outros homes ao bosque dos cedros. Alí, atrapado por Humbaba, Gilgamesh engánao (coa axuda de Enkidu nunha das versións) para que abandone as súas auras, perdendo así o seu poder.
O Heroe en Batalla corresponde ao episodio do "Toro no Ceo" (na versión estándar atópase na táboa VI) na versión acadia. O apetito voraz do touro causa seca e dificultades na terra mentres Gilgamesh dáse un festín. Lugalbanda convénceo de enfrontarse á besta e loita xunto a Enkidu. Os enviados de Akka non teñen un episodio correspondente na epopea, pero os temas de se mostrar misericordia aos cativos e o consello dos anciáns da cidade tamén aparecen na versión estándar da historia de Humbaba. No poema, Uruk enfronta o asedio das tropas de Kish dirixidas polo seu rei Agga, a quen Gilgamesh derrota e perdoa.
Neses días, neses días afastados, tamén coñecidos como Gilgamesh, Enkidu e o Inframundo, é a fonte da tradución acadia incluída como táboa XII na versión estándar, que conta a viaxe de Enkidu ao Inframundo. Tamén é a principal fonte de información para o mito da creación sumeria e a historia de "Inanna e a árbore Huluppu".
O gran touro salvaxe está deitado, un poema sobre a morte, sepultura e consagración de Gilgamesh como un semideus, reinando e xulgando aos mortos. Despois de soñar con como os deuses deciden o seu destino despois da morte, Gilgamesh toma consello, prepara o seu funeral e ofrece agasallos aos deuses. Unha vez falecido, entérrano baixo o Éufrates, desviando o seu curso e logo devolvéndoo.
Gilgamesh é un personaxe dos chamados redondos porque evoluciona ao longo da narración. Primeiramente busca o poder a calquera prezo, quere satisfacer os seus desexos de maneira egoísta, sen ter en conta ningún límite, nin moral. Peca por tanto de hybris e por iso é castigado, un tema clásico nas literaturas antigas. Posteriormente, a partir da morte de Enkidu, busca a inmortalidade, como fan os guerreiros e cabaleiros a través das súas xestas (as primeiras aventuras buscaban a fama). Pero na súa viaxe iniciática acaba aprendendo a inutilidade desta procura, posto que é consustancial ao ser humano ser mortal. Asumir esta realidade o faculta para ser un bo rei (hai que remarcar que o protagonista deste poema ten unha base histórica nun monarca existente).
Tamén se interpretou que Gilgamesh é como o sol, que percorre os doce signos astrolóxicos ou os doce meses do ano (hai 12 táboas ou partes) e que, como o astro, ten un momento de ascenso e brillantez para acabar decaendo. É precisamente ao deus Sol Shamash a quen invoca a súa nai antes de bendicir a marcha dos heroes. Representaría a forza da luz contra Enkidu, que sería o representante da escuridade, no dualismo oriental característico. Enkidu nace do barro, como pasará noutros mitos de creación, como o bíblico, onde os deuses modelan o home a partir de materiais terreais. Esta dualidade será explorada noutras parellas da literatura posterior[7] e tamén aparece no mesmo protagonista, posto que o rei ten unha parte divina e outra humana.
A amizade que une os dous homes transfórmaos:[8] Enkidu logra a civilización e Guilgameix suaviza o seu temperamento. As mulleres, en cambio, ocupan un lugar subordinado á trama, a pesar da importancia da deusa do amor como símbolo de orde mundial. Líganse sempre ao sexo, como a prostituta que inicia Enkidu ou as vítimas de violación que fan desatar a cólera divina.
Os soños premonitorios e as interpretacións que fan ao espertar xogan un importante papel para que a trama avance. Esta importancia dos soños está presente a outras moitas historias de ámbito oriental.
A oposición da humanidade e coa natureza é un tema recorrente: Gilgamesh respecto a Enkidu (proveniente do mundo natural), Humbaba (gardián do Bosque de Cedros), os seres escorpión (gardiáns da porta que protexe o sol) e Siduri (o viñateiro dos deuses que protexe a el mesmo e ás viñas de Gilgamesh).[9] O tema da oposición da humanidade e a natureza, concretamente os bosques, interpretouse que ten relación co alto valor da madeira, extraída dos cedros do actual Líbano, para os sumerios debido á talla de bosques pola expansión da agricultura.[10]
Segundo o investigador grego Ioannis Kordatos, hai un gran número de versos paralelos, así como episodios e temas que indican unha influencia importante da epopea na Odisea de Homero.[11]
Tamén se argumentou[12] que existe influencia deste poema nalgúns dos capítulos da Biblia (parte da cal se redactou na época do cativerio dos xudeus en Babilonia, arredor do século VI a. C.). A Torre de Babel ou a meretriz de Babilonia son supostamente os elementos máis claramente tomados pola tradición hebrea do poema babilónico, xunto cos dous grandes mitos: o diluvio universal, do que escapou un escollido dos deuses, e o feito de que unha planta que pode outorgar a xuventude élle roubada á humanidade, o que garda un paralelismo co episodio de Adán e Eva.
Dado que o mito de Gilgamesh data de arredor do 1300 a. C. (probablemente maior, pois esta é a data da compilación acadia) pode pensarse que os relatos da Biblia están inspirados neste mito e non ao contrario. Este punto foi debatido a comezos do século XX.
A totalidade das táboas que se conservan da biblioteca de Assurbanipal, unhas 25.000 en total, atópanse no Museo Británico e foron traducidas por George Smith a partir de 1872. En 1984 traduciuse o poema ao inglés coa axuda do escritor John Gardner. En castelán existe a tradución de Fabián Chueca Crespo, La epopeya de Gilgamesh, publicada no 2008 pola editorial Random House Mondadori, a partir da versión inglesa de 1999 de Andrew George.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.