سامانهٔ کمفشاری که در نیمکرهٔ شمـالی دارای حرکـت پادساعتگَرد و در نیمکرهٔ جنوبی دارای حرکت ساعتگَرد است From Wikipedia, the free encyclopedia
چرخند[1] یا سیکلون (به انگلیسی: Cyclone) اصطلاحی در هواشناسی است که به بررسی مستقیم جهت حرکت یک توده هوا میپردازد. خود توده هوا نیز بستگی مستقیم به منطقه جغرافیایی و محدوده انتقالی توده هوا دارد به گونهای که جهت حرکت یک توده هوا در نیمکره شمالی با جهت حرکتی یک توده هوا در نیمکره جنوبی دقیقاً برعکس یکدیگر و برخلاف هم است.
چرخند توده هوای بزرگی است که به دور یک مرکز کمفشار اتمسفری میچرخد. این گردش در نیمکره جنوبی به صورت ساعتگرد و در نیمکره شمالی پادساعتگرد است (در صورت دید از بالا).[2][3] جهت گردش واچرخند در دو نیمکره، برعکس است. چرخندها با بادهای مارپیچی به سمت داخل مشخص میشوند که گرد یک مرکز کمفشار میچرخند.[4][5] بزرگترین سامانههای کمفشار در بزرگترین مقیاس (مقیاس هواشناسی سینوپتیک) عبارتند از تاوههای قطبی و چرخندهای برونحارهای. چرخندهای با هسته گرم مانند چرخندهای حارهای و چرخندهای جنبحارهای نیز در مقیاس سینوپتیک قرار میگیرند. میانچرخندها، پیچندها و تنورههای دیو در مقیاس کوچکتر میانی دستهبندی میشوند.[6][7]
چرخندهای سطوح فوقانی میتواند بدون حضور کمفشار سطحی وجود داشته باشند و میتوانند در طول ماههای تابستان در نیمکره شمالی از ناوه حارهای تروپوسفر فوقانی جدا شوند. چرخندها در سیارههای فرازمینی مانند مریخَ، مشتری و نپتون نیز دیده شدهاند.[8][9] فرایند شکلگیری و تشدید چرخند را چرخندزایی مینامند.[10] چرخندهای برونحارهای در مناطق بزرگی که تضادهای دمایی عرض جغرافیایی میانی افزایش مییابد و به نام پهنههای کژفشار خوانده میشود، به صورت امواج شروع میشوند. این مناطق با بسته شدن و تشدید گردش سیکلونی، جبهههای هوا را شکل میدهند. چرخندهای برونحارهای بعداً در چرخه حیات خود، همانطور که تودههای هوای سرد هوای گرمتر را تحت تأثیر قرار میدهند بههمرسیده و تبدیل به سامانههای هسته سرد میشوند. مسیر یک چرخند در طول چرخه حیات ۲ تا ۶ روزه خود توسط جریان رودباد جنبحارهای هدایت میشود.
جبهههای هوا مرز بین دو توده هوا با دما، رطوبت و چگالی متفاوت را مشخص کرده و با برجستهترین پدیدههای هواشناسی همراه هستند. جبهههای سرد قوی معمولاً دارای نوارهای باریکی از توفان تندری و هوای شدید هستند و ممکن است در برخی مواقع با خطوط تندوزه یا خطوط خشک پیش از آن همراه باشند. چنین جبهههایی از غرب مرکز گردش تشکیل میشوند و عموماً از غرب به شرق حرکت میکنند؛ جبهههای گرم از شرق مرکز چرخند حرکت کرده و معمولاً با بارش ابر پوشنی و مه همراه هستند. جبهههای گرم جلوتر از مسیر چرخند به سمت قطب جغرافیایی حرکت میکنند. جبهههای مسدود در اواخر چرخه حیات چرخند در نزدیکی مرکز چرخند تشکیل میشوند و اغلب به دور مرکز توفان میپیچند.
چرخندزایی حارهای روند تشکیل و توسعه چرخندهای حارهای را شرح میدهد. چرخندهای حارهای به دلیل گرمای نهان ناشی از فعالیتهای توفان تندری قابل توجه تشکیل شده و دارای هسته گرم هستند.[11][12] چرخندها میتوانند بین فازهای برونحارهای، جنبحارهای و حارهای جابهجا شوند.[13] میانچرخندها به صورت سیکلونهای هسته گرم بر روی زمین شکل میگیرند و میتوانند منجر به تشکیل پیچند شوند.[14] پیچند دریایی نیز میتواند از میانچرخندها تشکیل شود، اما اغلب در محیطهای با ناپایداری زیاد و چینش باد عمودی کم ایجاد میشود.[15] در اقیانوس اطلس و شمال شرقی اقیانوس آرام، معمولا چرخند حارهای را به نام توفند (هاریکان) میشناسند (برگرفته از نام هوراکان، خدای باد باستانی آمریکای مرکزی)، در اقیانوس هند و اقیانوس آرام جنوبی به آن چرخند، و در شمال غربی اقیانوس آرام به آن تیفون میگویند.[16] رشد ناپایداری در تاوهها جهانی نیست. به عنوان مثال، اندازه، شدت، همرفت مرطوب، تبخیر سطحی، مقدار دمای پتانسیل در هر ارتفاع بالقوه میتواند بر تکامل غیرخطی یک تاوه تأثیر بگذارد.[17]
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.