سکولارسازی یا سکولاریزاسیون (به فرانسوی: Sécularisation) فرایندی است که در آن جامعه از یک هویت دربست دینی به رابطهای جداتر دست پیدا میکند. همچنین اصطلاحی است که به باور کلی در مورد تاریخ میدهند؛ بدین صورت که آن را پیشرفت جوامع به سمت مدرنیته و کم شدن وابستگی به دین میدانند، درحالی که دین جایگاه خود را به عنوان یک مرجع اصلی از دست میدهد.[1]
اگرچه سکولاریسم و سکولاریزاسیون ارتباط معنایی نزدیکی با هم دارند، اما یکی نیستند. تفاوت این دو مفهوم در پاسخی است که به پرسش از نقش دین در جامعه میدهند. سکولاریسم مدعی قلمرویی برای معرفت، ارزشها و کنشهاست که مستقل از اتوریته دین باشد، اما ضرورتاً منکر نقش دین در امور سیاسی و اجتماعی نیست. سکولاریزاسیون اما، به معنای کنار گذاشتن دین از این حیطههاست.[2]
سکولاریزاسیون معمولاً به تغییرات اجتماعی در زمینهٔ پدیدار شدن خردگرایی و پیشرفت دانش به جای خرافه گفته میشود - بهطوریکه ماکس وبر از آن به «توهمزدایی از جهان» نام میبرد.
در خلال فرایند سکولاریزاسیون، نهادها (یعنی سازمانها و مؤسسات اقتصادی، سیاسی و اجتماعی) از سیطرهٔ دین خارج میشوند. پیش از سکولاریزاسیون، دین بهطور مستقیم یا غیرمستقیم بر نهادها سیطره داشت. در حالت سیطرهٔ مستقیم، ادارهٔ نهادهای اجتماع در دست مراجع دینی بود. مثلاً کشیشان متولی ادارهٔ تنها مدارس موجود بودند. در حالت سیطرهٔ غیر مستقیم دین، اصول دینی مبنای امور دین هستند. مثلاً هنگامی که حقوق شهروندی افراد بر اساس معیارهای دینی تعیین میشود.
چه سیطرهٔ دین مستقیم باشد و چه غیرمستقیم، هنگامی میتوان گفت سکولاریزاسیون رخ داده که نهادها از دست مرجعیت و اتوریته دین خارج و به قدرت سیاسی سپرده شوند، یا اینکه رقبایی برای سیطرهٔ یک دین بر نهادها ایجاد شود. این فرایند به افراد امکان میدهد که از مراجع دینی استقلال یابند – و دیگر لازم نباشد خارج از حیطهٔ کلیسا یا مسجد یا معبد تابع مرجعیت و اقتدار دین باشند.[3]
جان سامرویل (۱۹۹۸) شش مفهوم برای سکولاریزاسیون در نوشتههای آکادمیک قائل میشود. پنج تای نخست بیشتر تعاریف را مشخص میکنند و بند شش برای روشنسازی بیشتر است.[4]
به دید محمدرضا نیکفر باید این شرطها برآورده شوند، تا بگوییم سکولاریزاسیون بودش یافتهاست:
هیچیک از این چهار شرط به خودی خود وَهنِ دین نیست. حتی از منظری درون-دینی میتوان استدلال کرد که هیچیک از این الزامها اصلی یا فرعی را در آموزه دینی نقض نمیکند.[5]
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.