یکی از زبانهای ایرانی که در آسیایمیانه گویشورانی دارد From Wikipedia, the free encyclopedia
زبان یغنابی یا زبان سغدی نو (Neo-Sogdian) زبانی از شاخۀ زبانهای ایرانی است، که مردم یغنابی ساکن در درهٔ یغناب، در کشور تاجیکستان، میان رشتهکوههای زرافشان و حصار، بدان سخن میگویند. وضعیت خاص جغرافیائی منطقه یغناب و حصار کوهستانی اطراف آن سبب شدهاست تا این مردم، سنتهای قدیمی و زبان شان را از تغییر حفظ کنند و قدمت زبان آنها به دوهزار سال پیش، یعنی به دوران شاهنشاهی اشکانی میرسد. از اینرو میتوان گفت این مردمان به زبان اشکانیان سخن میگویند. این زبان الفبا ندارد و بصورت شفاهی و سینه به سینه آموخته میشود و فرهنگ مکتوب ندارند. این زبان بازماندهٔ زبان سغدی باستان است.[4] زبان یغنابی از زبانهای ایرانی شاخهٔ شمالشرقی است و با زبانهای آسی، پشتو و زبانهای پامیری نزدیکیهایی دارد.[5] این زبان به لحاظ قدمت و ملاحظات زبانشناختی با اهمیت میباشد. آمارها نشان میدهد در حدود ده هزار تن به زبان یغنابی صحبت میکنند و این زبان در شمار زبانهای رو به نابودی است.[6]
یغنابی | |
---|---|
yaɣnobī́ zivók, йағнобӣ зивок | |
زبان بومی در | تاجیکستان |
منطقه | دره یغناب، گروهی در دههٔ ۱۹۷۰ به ظفرآباد کوچیدند. |
قومیت | مردم یغنابی |
شمار گویشوران | ۱۲٬۰۰۰ (۲۰۰۴) |
گونههای نخستین | |
گویشها | یغنابی شرقی
یغنابی غربی
|
الفبای سیریلیک الفبای لاتین الفبای عربی | |
کدهای زبان | |
ایزو ۳–۶۳۹ | yai |
گلاتولوگ | yagn1238 [3] |
زبانشناسی | 58-ABC-a |
یغنابی تا دهه ۱۹۹۰ میلادی خط نوشتاری نداشت،[7] اما به گفته آندریف، پیش از سال ۱۹۲۸ میلادی، برخی از ملاهای یغنابی، عمدتاً زمانی که میخواستند برخی اطلاعات را از تاجیکها پنهان کنند، از خط عربی برای نوشتن این زبان استفاده میکردند.[8]
در سالهایهای اخیر، سیفالدین میرزازاده از آکادمی علوم تاجیکستان از الفبای تاجیکی اصلاح شده برای نوشتن یغنابی استفاده کردهاست. الفبای یغنابی کاملاً نامناسب است، زیرا قادر نیست که حروف صدادار کوتاه و بلند یا v و w را از هم تشخیص دهد و تنش را مشخص نمیکند.
А а (a), Б б (b), В в (v), Ԝ ԝ (w), Г г (g), Ғ ғ (ğ), Д д (d), Е е (ye), Ё ё (yo), Ж ж (j), З з (z), И и (i), Ӣ ӣ (î), й (y), К к (k), Қ қ (q) Л л (l), М м (m), Н н (n), О о (o), П п (p), Р р (r), С с (s), Т т (t), У у (u), Ӯ ӯ (û), Ф ф (f), Х х (x), Хԝ хԝ (xw), Ҳ ҳ (h), Ч ч (ç), Ҷ ҷ (c), Ш ш (ş), Ъ ъ (’), Э э (e), Ю ю (yu), Я я (ya)
مفرد | جمع | |
---|---|---|
اول شخص | مَن man | ماخ mox |
دوم شخص | تو tu | شُماخ ʃumox |
سوم شخص | اَخ، ایش iʃ، ax | اَختِت، ایشتِت iʃtit , axtit |
مفرد | جمع | |
---|---|---|
اول شخص | -ِم im | -ماخ mox |
دوم شخص | -ِت it | -شِنت ʃint |
سوم شخص | -ِش iʃ | -شِنت ʃɪnt |
مفرد | جمع | |
---|---|---|
اول شخص | -امِشت omiʃt | -یمِشت imiʃt |
دوم شخص | -یشت iʃt | -سِشت siʃt |
سوم شخص | -چی tʃi | -اشت oʃt |
برای نمونه فعل خواستن به این صورت صرف میشود
مفرد | جمع | |
---|---|---|
اول شخص | خواهامِشت (хоҳомишт) | خواهیمِشت (хоҳимишт) |
دوم شخص | خواهیشت (хоҳишт) | خواهسِشت (хоҳсишт) |
سوم شخص | خواهچی (хоҳчи) | خواهاشت (хоҳошт) |
یغنابی تنها بازمانده زندهای است که از زبان سغدی به جای مانده و در آن مانند زبان سغدی هنوز میتوان بن ماضی را از بن مضارع بنا کرد و علامت جمع نیز در آن t-است. از این رو با زبان آسی که علامت جمع در آن tA است شبیهاست.