polinesiar hizkuntza, Zeelanda Berriko maoriek mintzatua From Wikipedia, the free encyclopedia
Maoriera[1] (maorieraz: Māori [/ˈmaːɔɾi/ ahoskatua]; edo te reo Māori [tɛ ˈɾɛɔ ˈmaːɔɾi], «maori hizkuntza») maori etniakoen mintzaira da. Zeelanda Berriko (maorieraz: Aotearoa) hizkuntza ofiziala, ingelesarekin batera.
Maoriera | |
---|---|
te reo Māori — te reo — Māori | |
Datu orokorrak | |
Lurralde eremua | Zeelanda Berria |
Hiztunak | 100.000–160.000 inguru |
Rankinga | Ez 100 mintzatuenen artean |
Ofizialtasuna | Zeelanda Berria |
Eskualdea | Polinesia |
UNESCO sailkapena | 2: kaltebera |
Araugilea | Maoriera Batzordea (Te Taura Whiri i te Reo Māori) |
Hizkuntza sailkapena | |
giza hizkuntza Austro-Tai hizkuntzak austronesiar hizkuntzak malaysiar-polinesiar hizkuntzak malaysiar-polinesiar hizkuntza nuklearrak erdialde-ekialdeko hizkuntza maysiar-polinesiarrak ekialdeko malaysiar-polinesiar hizkuntzak ozeaniar hizkuntzak erdialde-ekialdeko ozeaniar hizkuntzak Ozeano Bare erdialdeko hizkuntzak polinesiar hizkuntzak erdialdeko polinesiar hizkuntzak Eastern Polynesian (en) ![]() Tahitic (en) ![]() | |
Informazio filologikoa | |
Hizkuntza-tipologia | hizkuntza isolatzailea eta aditza-subjektua-objektua |
Alfabetoa | Māori writing system (en) ![]() |
Hizkuntza kodeak | |
ISO 639-1 | mi |
ISO 639-2 | mri mao |
ISO 639-3 | mri |
Ethnologue | mri |
Glottolog | maor1246 |
Wikipedia | mi |
Linguasphere | 39-CAQ-a |
ASCL | 9304 |
UNESCO | 702 |
IETF | mi |
Endangered Languages Project | 3571 |
Hala ere, gutxitua da eta, etorkizunera begira, egoera ez da ona. Gutxi gorabehera, 150.000 hiztun dituela jotzen da (zeelandaberritar guztien % 3,75, eta maorien % 14 inguru). Egun, hiztun gehienak Ipar uharteko iparraldean eta ekialdean bizi dira, Northland eta Gisborne eskualdeetan zehazki.
Polinesiar jatorrikoa da, eta beste hiru hizkuntza senide ditu: rarotongan (Cook uharteak), tahitiera eta hawaiiera. Polinesiako biztanle batzuek Zeelanda Berrira eraman zuten, ziur aski Tahititik, orain dela 600-800 urte.
1950eko hamarkadan maori buruzagiak maorieraren galeraz kezkatzen hasi ziren.[2] 1970ko hamarkadan hizkuntza biziberritzeko hainbat estrategia jarri ziren martxan, Kōhanga Reo mugimendua, murgiltze-eredua ezartzeko haurren artean. 1985ean finantzatu zen lehen Kura Kaupapa Māori programa, 1-8 urteko haurrentzat; eta geroago, lehen Wharekura programa (9-13 tarteko haurrentzat). 2011rako argi geratu zen, 1980ko eta 1990eko hamarkadetako biziberritzea benetakoa izan bazen ere, batez ere hiztun zaharren aktibazioarengatik, beherako joerak segitzen zuela. 2011ko azterketan, arrazoiok aipatzen dira:[3]
Horren aurrean Waitangi txostenak lau funtsezko aldaketa proposatu zituen:
2015ean hasita maorieraren berpizkundea zabaldu da, eta nazio-ondare komun eta kultura-nortasun partekatu gisa hartu da, baita sustrai maori gabeko Zeelanda Berriko biztanleen artean ere. 2018ko inkestek adierazi zutenez, "maorierak estatus altua du gaur egun Maori gizartean, eta onarpen positiboa herrialdeko maori ez diren gehienen aldetik".[4]
Hizkuntzaren estatusa eta ospea handitu ahala, ikasteko eskaera ere handitu egin da. Enpresetan ere erabilera sustatu da, Google, Microsoft, Vodafone NZ eta Fletcher Building besteak beste, presaka ibili dira joera horrekin bat etortzeko, hizkuntzari eustean bezeroek pentsa dezaten enpresek "Zeelanda Berriarekiko konpromisoa" dutela. Maoriera gero eta gehiago entzun zen komunikabideetan eta politikan. Jacinda Ardern Lehen ministroak, adibidez, alabari maorierazko bigarren izen jarri zion (Aroha, "maitasuna" esan nahi duena), eta esan zuen eta ingelesa ikasiko zituela esan zuen. Alien Arms eta Maimoa musika-talde maorien arrakastak are gehiago handitu zuen hizkuntzaren presentzia sare sozialetan.[5] 2017ko abuztuan, Rotorua izan zen lehen hiria maori-ingeles elebidun deklaratzen.[6]
2019an, Zeelanda Berriko Gobernuak Maihi Karauna izeneko estrategia jarri zuen abian hizkuntza biziberritzeko: helburua 2040erako milioi bat maoriera hiztun lortzea da.[7] Urte berean Kotahi Rau Pukapuka Trust eta Auckland University Press bertako eta nazioarteko literaturako liburutegi garrantzitsu bat maorieraz argitaratzen hasi ziren.[8]
Hiztun gehienak Ipar uhartean bizi dira, zehazki iparraldeko muturrean: Northland edo Te Tai Tokerau eskualdean 45.000 maori daude, Ngāpuhi, Te Aupōuri, Te Rarawa, Ngāti Kahu, Ngāti Kurī eta Ngāti Whātua iwi-etan, Hawke's Bay eskualdean (Te Matau-a-Māui), bereziki, Te Urewera aldean. Waikaton, Taupo aldean batik bat. Eta komunitate handienak Gisborne eskualdean (Te Tai Rāwhiti) daude, East Cape-ko inguruetan.
Australian maorieraren 12.000 hiztun bizi direla kalkulatzen da.
Historikoki bi dialekto multzo handi bereizi dira, Ipar Uhartekoa eta Hego Uhartekoa hurrenez hurren, eta Hego Uharteko maoriera galtzear bide dago. Zatiketa handi horren barruan eskualde-aldaketak ere gertatzen dira, eskualdeetako iwi artean gertatzen direnak nagusiki. Aldaera nagusiak hitzen ebakeran, hiztegian eta lokuzioetan gertatzen dira. Maorierazko hiztun batek ez du arazorik beste dialektoak ulertzeko.
Maorieraren alfabeto modernoa 15 hizkik osatzen dute, horietako bi karaktere bikoteak izanik. Bost bokalak luzeak edo laburrak izan daitezke: luzeak diakritiko batez bereizten dira.
Kontsonanteak | Bokalak | |
---|---|---|
Laburrak | Luzeak | |
|
|
|
Hurrenkera ondokoa da: A, E, H, I, K, M, N, O, P, R, T, U, W, Ng, Wh.
Ortografia estandar horrek aldaera batzuk onartzen ditu hainbat dialektotan.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.