From Wikipedia, the free encyclopedia
Enkarterriko billanoa[1] (montañesez: "mezo") Euskal Herriko bertako txakur arraza bat da[2]. Gaur egun bere zabalpen gunerik garrantzitsuena Bizkaiko Enkarterrietan badago ere, Arabako iparraldera zabaltzen da ere.
Enkarterriko billanoa | |
---|---|
Txakur arraza | |
Espeziea | Canis lupus familiaris |
Jatorria | ![]() |
Sinonimoak | Alano, txato, mezo |
Zakur honen banaketa Kantabriako ekialdera zein Burgosko probintziaren iparrera heltzen da aldi berean, hau da, gutxi gorabehera behi montxinaren banaketarekin bat dator.
Arraza honen erabilera ohikoa mendiko behiak zein behi suharrak gobernatzeko izan bada ere, gaur egun indarra dauka ere zakur Billanoak ehiza larria harrapatzeko erabilera ere, basurdea bereziki. Nahiko ospe eta estimua hartu dute lantegi honetan azken hamarkadetan.
1997 urtean sortu zen Enkarterriko Billanoaren Elkarte Nazionala, eta 2003. urtetik arraza-izendapen ezagutua du EAEn. Hala ere, billanoa ez dago Nazioarteko Federazio Zinologikoaren nazioarteko arraza sailkapenean. Elkarteak 2020an egindako errolda batean, 319 animalia zertifikatutako zerrenda egin zuen, zeinetarik 81 ugaltzeko gauza ziren[3].
Billano edo Villano hitz erromantzea da, enkarterriko hizkerarena (Montañera), eta txakurrei dagokienez, ganaduak gobernatzeko txakurra esan nahi du. Zakur hauek mendiko azienda harrapatu eta "villetara", hau da, hiribilduetara, eramaten zuten bertan saldu edo hiltzeko. Handik billano izena.
Beste zenbait izen hauexek dira: Alano, Chato eta Mezo.
Eusko Jaurlaritzaren izendapenetan, 2003ko araudian Enkarterriko villanoa zeritzon arrazari[4]. 2014ko ebazpenetan. euskarazko zein gaztelaniazko agindu ofizialetan, izen "elebakarra" dute arrazek, eta Villano de las Encartaciones zeritzon orduko zerrendan[5]. 2018ko ebazpen batean, azkenik, Enkarterriko billanoa[1].
Argi dagoena zera da; historikoki mendiko behiak gobernatzeko, hau da, Betizuak, Behi Montxinak, Landetako behiak, arraza zaharreko Piriniar behiak zein Terreñak , billano edo bere antzeko zakur motak egon direla Euskal Herrian, antza Erromatarren garaietatik behintzat.
Enkarterrietan zakur alanoak eta "antzinako billanoa" delako arrazaekin egiten zuten behi montxinen harrapaketa.
Bat hozka zakurra zen, eta bertakoek "Txatoak" edo "Hozka zakurrak" deitzen zituzten. Beste izena "Alanoak" zen, nahiz eta gorde diren deskribapenen arabera gehiago eduki dogoen ezaugarriak alanoenak baino.
Animalia handiak ziren, 40 edo 50 Kilokoak, barreatua edo marraduna(egungo billanoak bezala), muturra oso motza (Hau, jakina, ez dator bat alanoen ezaugarriekin) eta atzera igota. Horrela, goiko ezpaina ez zitzaion ahoan kabiĆtzen, eta ez zion ondo ixten. Hau horrela, ezpain hori modu batean tolesten zen non zakurra erlajatuta zegoenean, lerde ugari zeriola animaliari.
Animalia indartsu eta ausarta zen, bere lanerako espeziala, horretarako sena handiarekin, hala ere desabantaila nabarmen bat zeukan, seguraski belaunaldien hautaketaren ondorioz, muturrez motzegia zen, eta korrika luzetan arnasa hartzeko arazoak zeuzkan. Arazoak zeuzkan 50 edo 60 metro baino gehiago korrika biziza egiteko harrapakinaren atzetik. Hau dela eta, "Txato" hauek bertatik bertara askatu behar zitzaien basa-behiei.
Ohikoa zen, egun billanoekin egiten den moduan, bat edo bi hilabetekin txakur-kumeari belarriak moztea. Hau horrela, belarriak tentetzen zitzaizkien oso era berezi batean.
Une batean abelzainek erabaki zuten bi zakur arraza elkarrekin gurutzatzea arraza erabilgarriago lortzeko. Alde batetik "antzinako billanoak" ez ziren hozka zakurrak, eta ezin zuten betabereak harrapatu. Alanoak haien aldetik ezin zuten abereak jazarri eta behar izanez gero bereiztu. Gainera behia edo zezena ez baldin bazuten aurreneko aukeran harrapatzen, oso ahalmen gutxi zuten, haien buruaren egitura dela eta harnasa hartzeko arazoak direla eta, jazartzeko.
Joan den mendearen erdialdean Enkarterriko abelzainak hasi ziren bi arraza nahasten egungo billanoa lortzeko, bere bi ahaideen ezaugarri onak beregatu dituena.
Arraza berri bat lortu zuten (bi arraza zaharretan oinarriturik), baina beste bi zakur arraza galdu ziren.
Ez dago barietaterik «Enkarterriko villanoa» txakur arrazan.
nabarra edo marraduna.
emanez.
jarrera du beti, eta oso mugikorra da. Bai geldi dagoenean eta bai mugitzen denean, alboetarantz higikortasun handia du. Geldi dagoenean, kurbaren behealdea belaunburuen pare edo geratzen da. Mugitzen denean, bizkar-gerrialdeko lerroaren luzapen gisara altxatzen da, igitai-itxura inoiz galdu gabe, geldiunean baino irekiagoa bada ere.
perfektua dute eta oso bananduta daude. Sorbalda laburra eta gihartsua da, askea, eta 45.º-ko inklinazioa du.
Ukondoa txikia eta markatua da. Besaurrea luzea da. Oso lodia izan ez arren, lokailu eta hezur sendoak ditu. Karpoa ez da nabarmena. Metakarpoa luzea da, iabertikala, besaurrearen luzapena balitz bezala, eta ezproi garatua du.
Azala lodiera ertainekoa da, sendoa eta malgua. Gorputzari atxikitzen zaio, hezurren erliebeak eta giharren planoak nabarmenduz.
cm emeetan.
diametroa: 2/3. Burezurraren luzera / aurpegiarenluzera: 5/4 arretan eta 1/1 emeetan.
Ez dago pisuaren batez besteko estandarrik. Beraz, askotariko neurriak onartzen dira, hazkuntzaren eta beste inguruabar batzuen araberakoak.
Guztiz orekatua da, esanekoa, alaia eta oso maitekorra jabearekin, indartsua, azkarra eta behar bezain haserrekorra abereak erabili behar dituenean. Ezezagunen aurrean zuhur eta fidagaitz agertzen da, erne eta serio begiratzen die, baina bere indarrak ematen dion lasaitasunarekin.
Bizkor eta arin mugitzen da. Gorputz-adarrak eroso eta nahi beste luzatzen ditu, lurretik gehiegi altxatu gabe.
Asko hitz egin da billanoen ustezko agresibitateaz, baina orohar zakur orekatuak dira, etxeko jendearekin maitakorrak eta beste txakurrekin talde-lanetan ohituak.
Behien harrapaketan ordea, ausartak eta oldakorrak azaltzen dira.
Guztiz gezurrezkoa da beraz, billanoak tradizionalki zakur borroketan erabiliak izan direla.
Zakur behi harrapatzaileen arrasto ugari topa daiteke agiri zaharretan zein artean. Elizetako kapitelak, erromatar garaiko harri landuak...
Enkarterrietan eta inguruetan aspaldi-aspalditik dator behi montxinak txakurrekin harrapatzeko ohitura. Lehenik, seguruen, betizuak harrapatzen zituzten antzeko txakurrekin. Horren adibide Euskal Herriko zenbait elizetan agertzen diren zezen eta txakurren arteko borroken irudiak. Behi erdi basati horiek harrapatzeko garaia urritik abendura zen, horregatik garai hori "octubrada" deitzen zuten. Alde bakoitzean montxinak harrapatzeko ohitura jakin batzuk izaten ziren: Karrantzan oinez joaten ziren, eta Turtziozen zaldiz.
Garai batean aurrenekoak parte hartzen behien harrapaketan lehen aipatutako "antzinako billanoak" ziren. Hauek arrasto eta hozka zakurrak ziren, ilaje ilunekoak, eta egungoak baino txikiagoak. Beraien lana harrapatzeko aukeratutako behia samaldatik bereiztea zen, eta ehiztariak zain zeuden tokiraino bultzatzea.
Orduan, behia gertu zegoenean, zakur alanoak askatzen zituzten. Zakur arraza hau egun iraungita dago. Batzuen ustez, Enkarterriak izan ziren zakur arraza mitiko haren azken gunea Iberiar penintsulan. Dena den aipatua geratu da lehen ere Enkarterriko "txato" horiek gehiago zutela "dogo" aldetik alanoetatik baino.
Enkarterritarrek "txatoak" eta "hozka zakurrak" izenekin ezagutzen zituzten.
"Txatoak" antzinako billanoak baino askoz astunagoak ziren, burua askoz handiago zuten ere, eta beraiek ziren behia harrapatu eta geldiarazten zutena.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.