![cover image](https://wikiwandv2-19431.kxcdn.com/_next/image?url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fd/Actias_Luna_Fieldbookofinsec00lutz_0195.jpg/640px-Actias_Luna_Fieldbookofinsec00lutz_0195.jpg&w=640&q=50)
Gwyfyn lwna
From Wikipedia, the free encyclopedia
Gwyfyn yn y teulu Saturniidae yw'r gwyfyn Lwna (Actias luna). Mae'n aelod o'r isdeulu Saturniinae, ac mae'r grŵp a elwir yn gyffredin fel gwyfynod sidan anferth. Mae ganddo adenydd lliw gwyrdd a chorff gwyn. Mae'r lindys (larfâu) hefyd yn wyrdd. Yn nodweddiadol, mae ganddo hyd adenydd o oddeutu 114 millimetre (4.5 in) , ond gall fod yn fwy na 178 millimetre (7.0 in) , gan ei wneud yn un o'r gwyfynod mwyaf yng Ngogledd America.
Ar draws Canada, mae ganddo un genhedlaeth y flwyddyn. Mae'r oedolion yn dod allan ddiwedd mis Mai neu ddechrau mis Mehefin. Ymhellach i'r de bydd ganddo ddwy neu hyd yn oed dair cenhedlaeth y flwyddyn. Mae'r ymddangosiad cyntaf mor gynnar â mis Mawrth yn rhannau deheuol yr Unol Daleithiau. .[1]
Fel ffordd amddiffyn, mae larfâu yn gwneud cliciau fel rhybudd. Hefyd y mant yn gallu aildyfu cynnwys berfeddol, y cadarnhawyd eu bod yn cael effaith ataliol ar amrywiaeth o ysglyfaethwyr.[2] Credir bod cynffonau hirgul yn drysu'r canfyddiad adleoli a ddefnyddir gan ystlumod rheibus.[3][4] Mae'n ymddangos bod pryf parasitig a gyflwynwyd yn fwriadol i Ogledd America i fod yn reolaeth fiolegol ar gyfer y gwyfyn sipsiwn wedi cael effaith negyddol ar wyfynod Luna a gwyfynod brodorol eraill.[5][6]
Mae'r wyau, sydd wedi'u cysylltu mewn grwpiau bach ag ochr isaf dail, yn fân wyn a brown, ychydig yn hirgrwn, ac oddeutu 1.5 milimetr mewn diamedr.[7] Mae'r larfâu'n wyrdd yn bennaf, gyda blew tenau. Mae'r cam cyntaf, sy'n dod allan o'r wy, yn cyrraedd hyd o 6–8 millimetre (0.24–0.31 in) , yr ail 9–10 millimetre (0.35–0.39 in) , y trydydd 12–16 millimetre (0.47–0.63 in) a'r pedwerydd 23–26 millimetre (0.91–1.02 in) . Mae'r pumed cam sy'n yr un deffynol yn tyfu i oddeutu 70–90 millimetre (2.8–3.5 in) hyd. Gall dotiau bach, lliwgar – melyn neu magenta – leinio ochrau'r pedwerydd a'r pumed mewnosodwr. Gall y larfâu gymryd lliw brown-frown ychydig cyn cocŵn . Mae larfa pumed-cam yn disgyn i'r llawr ac yn defnyddio sidan i rwymo dail marw o amgylch y cocŵn.[1]
Mae'r oedolion yn dod allan o'r chwiler gyda'r adenydd yn fach, wedi'u crychu a'u dal yn agos at y corff. Dros gyfnod o sawl awr bydd yr adenydd yn ehangu i'w maint llawn. Mae adenydd fel arfer yn 8–11.5 cm (3.1–4.5 mewn), ac mewn achosion prin cymaint â 17.78 cm (7.00 yn). Mae benywod a gwrywod yn debyg o ran maint ac ymddangosiad: adenydd gwyrdd, smotiau llygaid ar y blaenddail a'r adenydd cefn, a chynffonau hir, weithiau wedi eu troelli, yn ymestyn o ymyl gefn yr ewigod. Mae cyrff yn wyn ac yn flewog. Mae oedolion yn cael ceg weddilliol ac nid ydynt yn bwydo. Daw egni o storfeydd braster a grëir wrth lindysyn. Mae ymyl blaen y talcen yn lliw tywyll ac yn drwchus, yn meinhau mewn trwch o'r thoracs i domen yr adain. Gall ei liw amrywio o farwn i frown. Mae'r smotiau llygaid, un i bob asgell, yn siâp hirgrwn ar y blaenddrylliadau ac yn grwn ar yr ewigod. Gall pob pot llygaid fod ag arcs o ddu, glas, coch, melyn, gwyrdd neu wyn. Credir bod y mannau llygaid yn drysu ysglyfaethwyr.[1][7]
Mae yna rai gwahaniaethau rhanbarthol a bennir gan ryw. Bydd gan fenywod abdomen mwy o gymharu â gwrywod oherwydd ei fod yn cynnwys 200 – 400 o wyau. Mae gan y ddau ryw antenau. Maent y rhai sy'n ar y gwryw, yn llawer hirach ac yn ehangach. Mae lliw adain yn las-wyrdd yn y gogledd ac ar gyfer y genhedlaeth sy'n gaeafu yn y taleithiau canolog a deheuol; mae gan liw adain yr ail a'r drydedd genhedlaeth fwy o arlliw gwyrdd melyn.[1]
Wedi'i ddisgrifio a'i enwi Phalena plumata caudata gan James Petiver ym 1700, hwn oedd y saturniid cyntaf yng Ngogledd America i gael ei adrodd yn y llenyddiaeth pryfed.[1] Disodlwyd yr enw Lladin cychwynnol, sy'n cyfieithu'n fras i "gynffon bluen wych",[8] pan ddisgrifiodd Carl Linnaeus y rhywogaeth ym 1758 yn y degfed rhifyn o Systema Naturae, a'i ailenwi'n Phalaena luna, Actias luna yn ddiweddarach, gyda luna yn deillio o Luna, duwies y lleuad Rufeinig. Daeth yr enw cyffredin yn Saisneg" Luna moth". Cafodd sawl gwyfyn sidan anferth arall o Ogledd America enwau rhywogaethau ar ôl mytholeg Rufeinig neu Roegaidd.[9]
Mae'r gwyfyn Lwna i'w gael yng Ngogledd America, o'r dwyrain o'r Gwastadeddau Mawr yn yr Unol Daleithiau – Florida i Maine, ac o Saskatchewan i'r dwyrain trwy ganol Quebec i Nova Scotia yng Nghanada .[1][7][10] Anaml y gwelir gwyfynod Luna yng Ngorllewin Ewrop fel crwydriaid .[11]
![Drawing of lifecycle](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fd/Actias_Luna_Fieldbookofinsec00lutz_0195.jpg/320px-Actias_Luna_Fieldbookofinsec00lutz_0195.jpg)
Mae gwyfynod Lwna yn cynhyrchu gwahanol niferoedd o genedlaethau'r flwyddyn. Mae'n dibynnu ar yr hinsawdd y maent yn byw ynddi. Yn Canada a rhanbarthau gogleddol yr Unol Daleithiau maent yn cal un genhedlaeth y flwyddyn. Mae cyfnodau bywyd oddeutu pythefnos fel wyau, 6–7 wythnos fel larfâu, naw mis fel chwiler, gan orffen gydag wythnos fel oedolion sy'n yn ymddangos ddiwedd mis Mai neu ddechrau mis Mehefin. Yn nhaleithiau canol yr Iwerydd mae'r rhywogaeth yn bivoltine, ac ymhellach i'r de trivoltine, sy'n golygu yn y drefn honno ddwy a thair cenhedlaeth y flwyddyn. Yn y taleithiau canolog mae'r genhedlaeth gyntaf yn ymddangos ym mis Ebrill, yr ail ym mis Gorffennaf. Ymhellach i'r de, mae'r genhedlaeth gyntaf yn ymddangos mor gynnar â mis Mawrth, gyda'r ail a'r drydedd ofod rhwng wyth a deg wythnos yn ddiweddarach.[1]
Mae'r fenywod yn dodwy 200–400 o wyau, yn unigol neu mewn grwpiau bach, ar ochr isaf dail y rhywogaethau coed sy'n well gan y larfâu. Mae dodwy wyau yn cychwyn y noson ar ôl i'r paru gael ei gwblhau ac yn mynd ymlaen am sawl diwrnod. Mae wyau'n deor mewn tua wythnos.[1][7]
Mae pob cam - y cyfnod rhwng newydiadau croen – gyffredinol yn cymryd tua 4–10 diwrnod. Mae yna bum cam cyn creu cocŵn . Ar ddiwedd pob cam, rhoddir ychydig bach o sidan ar wythïen fawr deilen ac mae'r larfa'n cael apolysis, yna ecdysis (molio), gan adael yr hen ysgerbwd allanol ar ôl. Weithiau mae ysgerbwd allanol y sied yn cael ei fwyta. Mae pob cam yn wyrdd, er bod gan y ddau fewnwr cyntaf rywfaint o amrywiad lle bydd gan rai larfa splotches gwaelodol du ar eu hochr dorsal . Mae'r cam olaf yn tyfu i oddeutu 70 millimetre (2.8 in) i 90 millimetre (3.5 in) hyd. Rhywogaeth annedd coed yw hon. Mae'r larfâu yn aros ar yr un goeden lle gwnaethon nhw ddeor nes ei bod hi'n bryd disgyn i'r llawr i wneud cocŵn. Pan fydd benywod yn dod allan o gocwnau maent yn hedfan i'r rhywogaethau coed a ffefrir, yn allyrru fferomon, ac yn aros yno i wrywod ddod o hyd iddynt.[1][7]
Mae'r gwyfyn Lwna yn chwileru ar ôl troelli cocŵn sidan, sy'n haenog denau a sengl. Ychydig cyn y chwileru, bydd y lindysyn sy'n e i cam olaf, yn cymryd rhan mewn "dymp perfedd" lle mae unrhyw ddŵr a chynnwys berfeddol gormodol yn cael eu diarddel. Fel chwilerod, mae'r rhywogaeth hon yn fwy egnïol na'r mwyafrif o wyfynod. Pan aflonyddir arnynt, bydd y gwyfynod yn symud o fewn eu casys pupal, gan gynhyrchu sŵn. Mae'r cam y chwiler yn cymryd oddeutu pythefnos oni bai bod yr unigolyn yn gaeafgysgu, ac os felly mae'r cam y chwiler yn cymryd tua naw mis. Mae'r mecanweithiau sy'n sbarduno diapause yn gyffredinol yn gymysgedd o ffactorau genetig, hyd golau haul a thymheredd. Mae gan y chwilerod sbardunau citinaidd ger gwaelod y blaendraeth. Trwy symud yn egnïol o fewn y cocŵn, mae'r sbardunau hyn yn rhwygo agoriad crwn y mae'r dychmyg yn dod i'r amlwg ohono, ac mae sidan y cocŵn hefyd wedi'i wanhau gan secretion cocoonase, ensym sy'n treulio protein.