From Wikipedia, the free encyclopedia
Dobrucatatar elifbesi Dobrucatatar tiliniñ yazma sistemasıdır.[1] 1956 senesinden evel tek Perso-arabiy yazısı qullanıldı ve 1956 senesinden soñ Latin elifbesini qabul ettiler.[2][3][4]
Romaniya balalar mektepte Latin elifbesinen tatar tilini ögrene. Halq arasında da Latin elifbesiniñ qullanırlar. Türkiye köçken tatarlarnıñ çoqusı türk tiliden ya da qırımtatar tiliden elifbedi qullanalar. Bulğaristanda ise Türk elifbesinde ya da Bulğar elifbesinde yazıla. Moldova (Dnistriya) ve Ukrainada Kiril elifbesi qullanılğanı tahmin etile.
Romaniyanıñ Dobruca regionında yaşağan qırımtatarlar biraz başqa bir elifbe qullanalar. 1956 senesi Romaniyada qırımtatarlar şimdikinden daa farqlı bir elifbe qullanadı. Bu elifbe o zamanda qırımtatarlarğa mektepte üretiledi.[5] O eski elifbede şu arfler tapıladı:[6]
.
Şimdiki qullanılğan elifbeden qırımda qullanılğan elifbeden farqlı olaraq Ĭ ĭ ve W w arfleri bar, ve arifleri yoq. Soñki yılları Dobruca tatarlarınıñ bazıları da elifbemiz Qırımdakisine daa yaqın olsun dep ve ariflerini qullanalar.[7]
Dobrucada şimdi qullanılğan elifbe (UDTTMR tarafından):
.[8][9]
Taner Murat başqa elifbelerde qullanğan.[10][11] Onıñ qullanğanı latin elifbesi Bukarest Universitetinden edi, Á, Ç, Ğ, Ñ, Î, Í, Ó, Ş, Ú ariflerini içere edi. Ve kiril elifbesini Ә, Җ, І, Ң, Ө, Ү, Ў ariflerinen qullanğan. Birde eski Türk yazuvı ve Arap-Fars elifbesini ڭ arifinen qullanğan.
Türk tilleri içün arap urufatı 10-ncı asırdan berli Kara haniler tarafından qullanıla. Dobruca tatarcası Çağatay elifbesiniñ bir variyantını qullana. Bugünki künde yazıcı Taner Murat, başqaları ile beraber, arap yazısını canlandırdı, bazı tercimelerde arap yazısı qullandı. O, vokallarnı er vaqıt Xiao'erjing kibi arap diyakritikleri tarafından işaretledi.[12] Taner Murat tarafından qurulğan "Nazar Look" jurnalınıñ da arap harfinen logosı bar edi.
Ayrı | Soñki | Ortada | Başlanğıç | Latin |
---|---|---|---|---|
ﺍ | ﺎ | — | a, á | |
ﺏ | ﺐ | ﺒ | ﺑ | b |
ﭖ | ﭗ | ﭙ | ﭘ | p |
ﺕ | ﺖ | ﺘ | ﺗ | t |
ﺝ | ﺞ | ﺠ | ﺟ | c |
ﭺ | ﭻ | ﭽ | ﭼ | ç |
ﺩ | ﺪ | — | d | |
ﺭ | ﺮ | — | r | |
ﺯ | ﺰ | — | z | |
ﮊ | ﮋ | — | j | |
ﺱ | ﺲ | ﺴ | ﺳ | s |
ﺵ | ﺶ | ﺸ | ﺷ | ş |
ﻍ | ﻎ | ﻐ | ﻏ | ğ |
ﻑ | ﻒ | ﻔ | ﻓ | f |
ﻕ | ﻖ | ﻘ | ﻗ | q |
ﻙ | ﻚ | ﻜ | ﻛ | k |
ﮒ | ﮓ | ﮕ | ﮔ | g |
ﯓ | ﯔ | ﯖ | ﯕ | ñ |
ﻝ | ﻞ | ﻠ | ﻟ | l |
ﻡ | ﻢ | ﻤ | ﻣ | m |
ﻥ | ﻦ | ﻨ | ﻧ | n |
ﻭ | ﻮ | — | v, w | |
ﻩ | ﻪ | ﻬ | ﻫ | h |
ى | ﻰ | ﻴ | ﻳ | y |
ء | — | - |
Bu cedveldeki harfler arap ya da fars tilinde qullanıla, amma esasen başqa harflernen deñiştirile.
Ayrı | Soñki | Ortada | Başlanğıç | Yerine kelgen harf | Latin |
---|---|---|---|---|---|
ث | ـث | ـثـ | ثـ | س | s |
ح | ـح | ـحـ | حـ | ه, - | h, - |
خ | ـخ | ـخـ | خـ | ه ,ق, - | q, h, - |
ذ | ـذ | — | ز | z | |
ص | ـص | ـصـ | صـ | س | s |
ض | ـض | ـضـ | ضـ | ز ,د | d, z |
ط | ـط | ـطـ | طـ | ت | t |
ظ | ـظ | ـظـ | ظـ | ز | z |
ع | ـع | ـعـ | عـ | ء ,ا | - |
Sözniñ birinci harfi olaraq vokallar
Harf | Vokal |
---|---|
اَ / ءَ | a, á, e |
اِ / ءِ | ı, ĭ, i |
اُ / ءُ | o, ö, u, ü |
Sözniñ ortasında ve soñunda vokallar
Harf | Vokal |
---|---|
ـَا / ـَى / ـَو / ـٰ | a, á |
ـَ | e, a, á |
ـِ / ـِا | ı, ĭ, i |
ـُ | o, ö, u, ü |
Uzun vokallar
Harf | Uzun vokal |
---|---|
ـَآ | aa, ee |
ـَ / ـَا / ـٰ | aá, áa, áá |
ـِىٓ | ii |
ـِى | iy |
ـُو | uw, üw, oo |
Tenvin | Tıñlama |
---|---|
ـً | an/añ, en/eñ, - |
ـٍ | ın/ıñ, ĭn/ĭñ, in/iñ, - |
ـٌ | un/uñ, ün/ün, - |
Nişan | Arapça |
---|---|
! | ؞ |
. | ۔ |
, | ، |
? | ؟ |
; | ؛ |
" | ۧ |
- | ؍ |
() | ؍؍ |
0123456789 | ٠١٢٣٤٥٦٧٨٩ |
1956 senesi iyün 1-de Dobrucan Tatar latin elifbesini qabul ettiler[2] ve onı Bukareşt universitetinde, Tış tiller ve edebiyat fakultetinde qullandılar.[3] Bu harfni Bukareşt universitetiniñ Dobruca Tatar tiliniñ gramatika kitabında tapmaq mümkün. [13][14] Bu elifbe kommunist devrinden soñ yañıdan azırlandı. [15] O, bazı yazıcılar, doktorlar ve UDTTMR baş kâtibi tarafından azırlandı. [16]
Romaniyada laf etilgen tatar tilinde eki ayrı taraf bar, olar bir-birinen qarışıp, edebiy tatar tilini "edebiy tatarşa" şekillendire. Bu aspektlerniñ biri - "calpı Tatarşa" ya da "calpaq Tatarşa" olğan otantik tatar tili, digeri ise "muwallĭmatşa" adlı akademik tatar tili.[14]
Determinant seslerini temsil etmek içün umumiy olaraq 10 harf qullanıla, olardan 9-u akademik vokal içün á harfi qullanıla. Yazma sisteması 19 harfnen ait semitlerni qayd ete: ve akademik semitlerni temsil etken dört işaret bar: . Em de eki semit bar: . Eski bir semit, türk semit, < Ç > harfi tarafından temsil etilgen /ç/ sesi nadir eşitile, çünki Dobrucatatar tilinde onı /ş/ < Ş > harfi olaraq yazırlar. Yazılı til eñ çoq laf etilgen tilni < Ç > -den < Ş > -ğa avuştırğanından soñ, neticede Romaniyada laf etilgen tatarça < Ç > ve /ç/ sesleri çoqusı vaqıt akademik olaraq baqıla.[14]
Á arifi — Fonema, yani sözniñ manasını belgilegen ses tek «» ve «» sözlerinde rastkele. Bunlardan ğayrı, «had» ya da «hal» kibi sözlerde ve olarnıñ alınmalarında h sesleri tüşürilgen soñ, a sesleri aşağı tüşip, «had» → «ád» ya da «hal» → «ál» ola. Lâkin bu sözlerdeki á sesleri fonema degil de, tek oquv işareti olğan seslerdir. Türkiy şivelerniñ esas qanunlarından biri olğan sozuq uyğunluq qaidesi nutuq vaqtında ecnebiy tillerden alınğan sözlerge öz tesirini köstergende, misal olaraq olarağa «ádem» ya da «álem» deyler, lâkin olarnın manaları deñişmey, atta «adem» ya dа «аlem» deyler. Bu alda á arifi qullanılmay bile. Aynı tatar tilindeki «alıp kelmek» → «akelmek» / «ákelmek» ya dа «alıp ketmek» → «aketmek» / «áketmek» mürekkep sözleride aynıdır.[17] Birde <á> arifi evelki sozuqnıñ platalizatsiyalanğanını köstere, bu tek arap ve fars alınmalarında, meselâ, «lále»-dе rastkele,[3] qırımtatarcadaki <â> kibi.
Doğulğanlıq, akademik laf sesleriniñ yazılmasını aşağıdaki usullarğa köre, aitteki seslerge avuştırmaqta, anda büyük bir işaret bir sesniñ digerine deñiştirgenini köstere.[14]
(oqunmay)
(bazı şivelerde)
Taner Murat tarafından Dobruca Tatarcası içün azırlanğan Kiril elifbesi bar.[4] Kiril yazısında bir[18] ya da eki[19] kitap bar, o, bazı tercime etilgen kitaplarda da transliteratsiya ile peyda ola.[4] Moldova (ve Dnistriya) ve Ukrainada tatarlar kiril yazısını qullanğanları büyük ihtimal, amma bunıñ aqqında pek çoq malümat yoq.
Kiril | Adı | Latin | Not |
---|---|---|---|
А а | а | A a | |
Ә ә | ә | Á á | |
Б б | бэ | B b | |
В в | вэ | V v | |
Г г | гэ | G g | |
Ғ ғ | ға | Ğ ğ | |
Д д | дэ | D d | |
Э э | э | E e | |
Ж ж | жэ | J j | |
Җ җ | җэ | C c | |
З з | зэ | Z z | |
И и | и | İ i | |
Й й | йэ | Y y | |
К к | кэ | K k | |
Қ қ | қа | Q q | |
Л л | лэ | L l | |
М м | мэ | M m | |
Н н | нэ | N n | |
Ң ң | ңэ | Ñ ñ | |
О о | о | O o | |
Ө ө | ө | Ö ö | |
П п | пэ | P p | |
Р р | рэ | R r | |
С с | сэ | S s | |
Т т | тэ | T t | |
У у | у | U u | |
Ү ү | ү | Ü ü | |
Ў ў | ўэ | W w | |
Ф ф | фэ | F f | |
Х х | хэ | H h | |
Ц ц | цэ | Ţ ţ | |
Ч ч | чэ | Ç ç | |
Ш ш | шэ | Ş ş | |
Щ щ | щэ | Şç şç | "ş" den "ç" kelgen soñ qullanıla. |
Ы ы | ы | I ı | |
І і | і | Ĭ ĭ | |
Ю ю | ю | Yu yu, Yü yü | "y" den "u" ya da "ü" kelgen soñ qullanıla. |
Я я | я | Ya ya | "y" den "a" kelgen soñ qullanıla. |
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.