Першапачаткова тэрмін выкарыстоўваўся для назвы ўсходняй часткі Армянскага царства[7], падзеленага паміж Рымам і Сасанідскай Персіяй[7] у 387 годзе. Пасля падзелу рэгіёна паміж Асманскай імперыяй і Персіяй па міры 1639 года, тэрмін быў уведзены географамі, гісторыкамі і вандроўнікамі для пазначэння той часткі армянскіх земляў, якая адышла да Персіі (да ўсходу ад ракі Ахуран), што ўключала ў сябе адміністрацыйныя адзінкі Чухур-Саад (Ерэван і Нахічэвань) і Карабах (уласна Карабах, а таксама Гянджа і Зангезур)[13].
Тэрмін «Усходняя Арменія»[20] ўпершыню быў ужыты ў канцы IV стагоддзя, калі Армянскае царства, што стала арэнай суперніцтва паміж Рымскай імперыяй і Сасанідскім Іранам, было падзелена ў 387 годзе на Усходнюю і Заходнюю[7]. Прыблізна 3/4 Армянскага царства (правінцыі Арарат, Сюнік, Васпуракан, Туруберан, Мок, Тайк, частка Гугарка) утварылі васальную вобласць, пад валадарствам Сасанідаў.
На першыя часы ў Заходняй Арменіі і Усходняй Арменіі, была захавана намінальная ўлада армянскіх цароў, але ўжо ў 428 годзе яна была скасавана, і апошні прадстаўнік дынастыі армянскіх Аршакідаў — Арташэс IV, быў пазбыты царскага прастола. З гэтага перыяду Усходняя Арменія звалася таксама «Перс-Арменіяй» і стала персідскім марзпанствам[21].
II падзел Арменіі
У 591 годзе Арменія зноў была падзелена[22][23][24][25][26]. Большая частка армянскіх земляў у складзе дзяржавы Сасанідаў была заваявана Візантыяй у ходзе ірана-візантыйскай вайны 571—591 гг.[20].
Арабскае валадарства
Гл. таксама: Армянскі эмірат
У сярэдзіне VII стагоддзя Усходняя Арменія трапіла пад валадарства Арабскага халіфата. Потым, у 639 годзе да халіфата былі далучаны таксама землі Заходняй Арменіі.
Гл. таксама: Сюнікскае царства, Ташыр-Дзарагецкае царства і Хачэнскае княства
У 885 годзе ў было ўтворана Армянскае царства Багратыдаў. Яно ахапляла большую частку Усходняй Арменіі[27].
Ва Усходняй Арменіі знаходзілася частка Анійскага царства — Сюнік (пазней Сюнікскае царства), Гугарк (пазней Ташыр-Дзарагецкае царства) і Хачэн (у Нагорным Карабаху). У 1045 годзе адзінае Армянскае царства пала, але тэрытарыяльная цэласць Арменіі захоўвалася ва ўмовах іншаземнага валадарства.
Позняе і высокае сярэднявечча
У XVI—XVII стагоддзях велізарную шкоду нанеслі Арменіі бесперапынныя турэцка-персідскія войны, якія вяліся за кантроль над Арменіяй. Згодна Амасійскаму дагавору1555 года Усходняя Арменія адышла да СафавідскагаІрана, а Заходняя Арменія — да Асманскай Турцыі[28]. Турэцка-персідская мяжа на армянскіх землях праходзіла па рацэ Ахуран, горам Армянскі ланцуг і Загрос. Пасля гэтага тэрміны «Усходняя Арменія» і «Заходняя Арменія» ізноў увайшлі ва ўжытак.
Правінцыі Вялікай Арменіі. George Whiston, апублікавана ў 1736 годзе.
Персія, Парфія, Арменія. Рэст Фенер, апублікавана ў 1835 годзе.
Арменія, Месапатамія, Вавілон і Асірыя з прылеглымі рэгіёнамі. Карл фон Спрунер, апублікавана ў 1865 годзе.
Усходняя Арменія (Armenia orientalis) на карце 1740 года.
Тэрыторыі былога Карабахскага ханства ў складзе Расійскай імперыі на карце 1823 года.
Зангезурскі павет Елізаветпальскай губерні Расійскай імперыі.
Армянская вобласць Расійскай імперыі займала тэрыторыі былых Эрыванскага (пазначана жоўтым) і Нахічэванскага (пазначана светла-салатавым) ханстваў.
Ronald Grigor Suny.Transcaucasia, nationalism and social change: essays in the history of Armenia, Azerbaijan, and Georgia.— 2.— University of Michigan Press, 1996.— P.69.— 543p.— ISBN 0472096176, ISBN 9780472096176.
Арыгінальны тэкст(англ.)
Eastern Armenia, thereafter known as Russian or Transcaucasian Armenia
Н. Г. Волкова. «Этнические процессы в Закавказье в XIX—XX веках», Кавказский Этнографический сборник, IV часть, Институт Этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР, Москва, Наука, 1969, стр. 23:
Арыгінальны тэкст(руск.)
Восточная Армения — Араратская долина с прилегающими к ней горными областями Малого Кавказа (Лори, Иджеван, Зангезур и др.) — была центром формирования армянской нации.
Michael P. Croissant. The Armenia-Azerbaijan conflict: causes and implications, p. 9:
Арыгінальны тэкст(англ.)
«At the time, much of the focus was on the heartland of Turkish Armenia, but two regions in Transcaucasian Armenia also stirred significant irredentist feelings: Nagorno-Karabakh and Nakhichevan—both of which were attached to Azerbaijan under the imperial Russian system of administration.»
With the exception of the period of Arabic influence over Armenia during the Caliphate (7th-9th centuries A.D.), this Persian power extended from the time Darius the Great until the early 19th century, when the Russian Empire took over the control of Caucasian Armenia and, increasingly under the Soviet period ….
James Stuart Olson.An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires.— Greenwood Publishing Group, 1994.— С.40.:
Арыгінальны тэкст(англ.)
In present-day terms, historic Armenia comprised a large parts of eastern Turkey, the northeastern corner of Iran, parts of the Azerbaijan and Georgian republics, as well as the entire territory of the Armenian Republic. It was defined by a number of natural boundaries: the Kura River, separating the Armenian highlands from Caspian and Georgian lowlands in the east and northeast; the Taurus-Zagros chains, connecting to the Iranian Plateau and separating Armenia from Kurdistan and Iran in the south and southwest, and Euphrates River, marking and western boundary of historic Armenia
Thomas M. Leonard. Encyclopedia of the developing world, Volume 1,p 87:
Арыгінальны тэкст(англ.)
Historic or Greater Armenia includes not only the Republic of Armenia but also a small area in northeastern Iran, most of the eastern part of Turkey, and secitions of the present republics of Azerbaijan and Georgia
В.А. Гадло / mer.info/bibliotek_Buks/Culture/gadlo/08.php Армяне(недаступная спасылка) /Народы Закавказья/ "Этнография народов Средней Азии и Закавказья: традиционная культура" Изд-во Санкт-Петербургского университета, 1998г.— Стр.64-73 (94) ISBN 5288021619, 9785288021619
Араратская долина делит землю армян на две части - восточную и западную. Она же является центром армянской культуры и государственности. Процесс формирования армянской народности в основном завершился в VII-VI вв. до н.э., когда на территории Армянского нагорья возникло первое армянское рабовладельческое государство (Государство Ервандуни), объединившее местные кавказкоязычные и пришлые индоевропейские племена.
G. Boumoutian, раздзел «Eastern Armenia from the 17th Century to the Russian Annexation» из «The Armenian People from Ancient to Modern Times, Volume II» под редакцией Richard G. Hovannisian. Стр. 81—82:
Арыгінальны тэкст(англ.)
At the start of the sixteenth century, Armenia became the center of conflict between the Ottoman sultans and the Safavid shahs of Persia. After continuous warfare between the two empires, a compromise was finally leached by the Treaty of Zuhab in 1639. Under this agreement, the Ottomans recognized almost all of Transcaucasia as being part of Persia. The plain of Shuragial and the Arpachai River became a sort of boundary; Armenian lands east of that zone were considered part of Persia, and all lands west of it fell into the Ottoman sphere. The terms "Eastern" or "Persian" Armenia and 'Turkish" or "Western" Armenia were soon coined by contemporary travelers, geographers, and historians. For the next eight decades Eastern Armenia remained under the control of the Safavids, who divided it into two administrative units: Chukhur-i Sa'ad, or the territory of Erevan and Nakhichevan; and Karabagh, formed from the combined regions of Karabagh, Zangezur (Siunik) and Ganja.
«Hence by the second haf of the eighteenth century, Eastern Armena was composed of four khanates: Erevan, Nakhichevan (which included a number of settlements south of Araxes River), Karabakh (which included Zangezur), and Ganja.»
Шнирельман В. А.Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье/Рецензент: Л. Б. Алаев(руск.)(бел..— М.: Академкнига, 2003.— С.236—237.— 592с.— 2 000 экз.— ISBN 5-94628-118-6.
Michael P. Croissant, The Armenia-Azerbaijan conflict: causes and implications, p.11:
Арыгінальны тэкст(англ.)
Importantly, disunion amongst the five princes allowed the establishment of a foothold in mountainous Karabakh by a Turkic tribe around 1750. This event marked the first time that Turks were able to penetrate the eastern Armenian highlands…»
After repeated rebellions, independence, and reconquest, the last of the Armenian kingdom was conquered by the Arab Mamelukes in 1375. The only reamaining autonomous pockets of Armenian were in Karabakh and Zangezour, bothe in eastern Armenia
Иран вынужден был заключить с Византией договор о дружбе и уступить ей часть Картли до Тбилиси и часть Восточной Армении до озера Ван. На освобождённой от персов части Картли утвердился местный князь. В Албании в конце VI в. возродилась местная государственность во главе с наследственным князем. В оставшихся под властью Ирана частях Картли и Армении иранское правительство также должно было пойти на значительные уступки местной знати. Но положение крестьянства оставалось по-прежнему тяжёлым. После победы Византии над сасанидским Ираном (628 г.) его владычество в странах Закавказья фактически пало, хотя и власть Византии являлась там лишь номинальной.
Ayrarat — артыкул з Encyclopædia Iranica.R. H. Hewsen:
Арыгінальны тэкст(англ.)
After the Byzantine-Persian partition of Armenia in A.D. 591, the emperor Maurice organized his newly acquired territories in east central Armenia into a Byzantine province, which, probably from its elevation relative to the rest of Armenia, was designated Lower Armenia (Armenia Inferior).
As the Byzantine frontier moved eastward after the partition of the Armenian Kingdom ca. 387 and again 591, these norms were apparently extended to the newly annexed territories
Nine of these territories were lost in 387, most of them forever; there others — Vaspurakan, Turuberan, and Tayk — emerged only after the Byzantine-Persian partition of Armenia in 591, when the districts of which they were comprised passed under Byzantine control»
Ayrarat — артыкул з Encyclopædia Iranica.R. H. Hewsen
Арыгінальны тэкст(англ.)
During the almost 250 years of Arab rule in Armenia (7th-9th cents.), the Bagratids gradually assumed the paramount position among the surviving Armenian princes and ca. 884 were able to establish a new monarchy in central Armenia which included all of Lower Armenia and considerably more territory in eastern Armenia as well.
George A. Bournoutian. Eastern Armenia in the last decades of Persian rule, 1807—1828: a political and socioeconomic study of the khanate of Erevan on the eve of the Russian conquest, Undena Publications, 1982
George A. Bournoutian. Eastern Armenia in the last decades of Persian rule, 1807—1828: a political and socioeconomic study of the khanate of Erevan on the eve of the Russian conquest, Undena Publications, 1982