From Wikipedia, the free encyclopedia
Культура Арменіі — сукупнасць матэрыяльна-тэхнічных і духоўных дасягненняў армянскага народа, створанага як на цяперашняй тэрыторыі Арменіі, так і на ўсёй гістарычнай Арменіі[1].
![]() |
Культура Арменіі |
---|
Літаратура |
Архітэктура |
Музыка |
Тэатр |
Танец |
Адзенне |
Дыван |
Мініяцюра |
Выяўленчае мастацтва |
Міфалогія |
Кнігадрукаванне |
Адукацыя |
Кіно |
Каляндар |
Сістэма злічэння |
Права |
Кулінарыя |
Гісторыя культуры сфармаванага армянскага народа бярэ пачатак з VI—V стагоддзяў да н.э. і з'яўляецца працягам яшчэ старажытнейшай культуры Урарту[2]. Як адзначае аўтарытэтная энцыклапедыя «Брытаніка» Арменія — адзін з найстаражытнейшых цэнтраў сусветнай цывілізацыі[3]. Найважнейшае значэнне для далейшага развіцця гісторыі і культуры армянскага народа мела прыняцце ў першыя гады IV стагоддзя хрысціянства ў якасці дзяржаўнай і адзінай рэлігіі Арменіі. Менавіта з IV стагоддзя пачынаецца новая фаза ў гісторыі армянскай культуры — пачатак сярэднявечнага армянскага мастацтва. Агульны ўздым армянскай культуры ахапляе перыяд да VII стагоддзя ўлучна[4], да канчатковага цверджання ў Арменіі арабскага ярма. Наступнае значнае развіццё пачынаецца з канца IX стагоддзя, і злучана яно з аднаўленнем у 885 годзе незалежнага Армянскага царства, што стала пачаткам новага залатога стагоддзя ў армянскай гісторыі[5]. Перыяд культурнага ўздыму працягнуўся да XIII стагоддзя ўлучна і характарызуецца некаторымі аўтарамі як Армянскае Адраджэнне . Пасля каля двухвяковага крызісу ў XV—XVI стагоддзях, культурнае жыццё зноў ажыўляецца з XVII стагоддзя. Для захавання і развіцця шматвяковай армянскай цывілізацыі важнае значэнне згуляла далучэнне ў пачатку XIX стагоддзя Усходняй Арменіі да хрысціянскай Расійскай Імперыі. У 1918 годзе ва Усходняй Арменіі была адноўлена армянская дзяржава. У 1920 годзе яна была далучана да савецкай дзяржавы, а пасля яе распаду зноў знайшла суверэнітэт, стварыўшы новыя перспектывы для развіцця 2500-гадовых культурных традыцый армян.
![]() | ||||||||||
З VI стагоддзі да н.э. у старажытнай Арменіі развівалася паганская архітэктура. Ксенафонт паведамляе, што жыллё армян мела вежы[7]. Найболей значны помнік армянскай антычнай архітэктуры — храм Гарні , пабудаваны царом Вялікай Арменіі Трдатам I у 70-я гады н.э. Ад эпохі элінізму захаваліся рэшткі гарадоў Арташат і Тыгранакерт[1] — старажытных сталіц Вялікай Арменіі. Плутарх заве Арташат «армянскім Карфагенам»[8]. Старажытнармянскім гарадам характэрна рэгулярная планіроўка гарадскіх кварталаў[9].
У III—IV стагоддзях у звязку з фармаваннем у Арменіі феадальных адносін, а таксама прыняцці ў 301 годзе хрысціянства ў якасці дзяржаўнай рэлігіі, пачынаецца новы этап у гісторыі армянскай архітэктуры. Сярод найболей ранніх узораў армянскай царкоўнай архітэктуры вядомыя як аднанефавыя залавыя (Шырванджух, V у.), так і трохнэфавыя базілікальныя (Касах, IV ст.; Ерэруйк, V ст.) цэрквы[1]. У V—VII стагоддзях армянскімі архітэктарамі былі распрацаваны шматстайныя тыпы цэнтрычных купальных храмаў: квадратныя ў плане (у Вохджабердзе, V ст.); чатырох апсідныя (у Црвізе, Арні, V—VI стст.); прамавугольныя ў плане, з выступаючымі 4 апсідамі і з 4 падкупальнымі пілонамі (сабор у Эчміядзіне) ці без пілонаў (Мастара); прамавугольныя, з упісаным унутр крыжам (Авен, 591—602; Рыпсімэ ); васьміапсідныя (Зоравар, VII ст.) і інш.[1]. Спалучэнне цэнтрычнай і базілікальнай кампазіцый у V—VI стагоддзях прывяло да стварэння такіх купальных базылік, як Тэкор (канец V ст.) і Адзун (сярэдзіна VI ст.)[1]. У V стагоддзі ў армянскай сталіцы Двін была пабудавана палата кіраўніка армянскага каталікоса, якая з'яўлялася адным з найранейшых палацавых будынкаў сярэднявечнай Арменіі[6].
Шэдэўрам армянскай архітэктуры VII стагоддзя лічыцца храм Звартноц, збудаваны паміж 641—661 годамі.
З канца IX стагоддзя, пасля аднаўлення суверэнітэту армянскай дзяржавы манументальнае будаванне перажывае новы ўздым[1]. Армянскае дойлідства гэтага часу цесным чынам працягвае архітэктурныя традыцыі папярэдніх стагоддзяў[6]. Характэрнай з'явай дадзенага этапу развіцця архітэктуры робіцца ўзбагачэнне дэкор. Развіваецца як грамадзянскае, так і культавае будаванне. У прыватнасці, у сталіцы Ані былі збудаваны шырокія абарончыя сцены, палацы, на працягу 989—1001 гадоў царамі Гагікам I і Смбатам II тут быў пабудаваны Кафедральны сабор , архітэктарам якога выступіў знакаміты Трдат . Апроч цэнтральнай Арменіі, будаванне развівалася ва ўсіх частках краіны. Так, у 915—921 гадах Гагік Арцруні ў Васпуракане ўзвёў Царква Святога Крыжа (дойлід Мануэл), адрозную багатымі рэльефамі. У Сюніку былі збудаваны Тацеў (895—905 гг.), Ваганаванк (911 г.), Гндэванк (930 г.) і іншыя цэрквы. Буйныя манастырскія комплексы былі пабудаваны на паўночным усходзе Арменіі — Санаін (957—962 гг.), Ахпат (976—991 гг.) і г.д. У гэты ж час стратэгічныя шляхі былі прычынены крэпасцямі, сярод якіх найболей магутнымі з'яўляліся Амберд, Тыгніс і некаторыя іншыя.
Новы ўздым грамадзянскай архітэктуры адзначаецца ў XII—XIII стагоддзях — будуюцца гасцініцы, трапезныя, кнігасховішчы, караван-сараі[1]. Асабліва характэрная з'ява армянскай архітэктуры часу — гавіты . Уздым армянскай архітэктуры канца XII—XIII стагоддзяў злучаны з вызваленнем Арменіі Закаранамі . Былі створаны шэраг новых каменных канструкцый, у тым ліку перакрыцце на якія перакрыжоўваюцца арках[1]. Найболей вядомыя помнікі часу: Арычаванк (1201), Макараванк (1205), Тэгер (1213—1232), Дадзіванк, (1214), Гегард (1215), Сагмасаванк (1215—1235), Аванаванк (1216), Гандзасар (1216—1238), Агарцын (1281) і некаторыя інш.
Існуе думка, паводле якой яшчэ ў III—I стст. да н.э. у армян існавалі асаблівыя «жрэцкія пісьмёны», якім ствараліся храмавыя кнігі і летапісы[10]. У I ст. да н.э. на грэчаскай мове пісаў драмы цар Вялікай Арменіі Артавазд II. З аўтараў дахрысціянскай Арменіі вядомы таксама Алюмп , які жыў у I—II стст. н.э., «Храмавыя гісторыі» якога не захаваліся. У пачатку IV стагоддзя, пасля прыняцця хрысціянства ў якасці дзяржаўнай рэлігіі, ранейшая літаратура была прызнана паганскай і знішчана[11].
![]() | ![]() | ![]() | ||||||||
Армянская мова з'яўляецца адной са старажытна-пісьмовых сярод індаеўрапейскіх моў[12]. Армянская арыгінальная літаратура пачала развіццё з 405 года, калі навуковец і святар Месроп Маштоц стварыў армянскі алфавіт . Тады ж фармуецца старажытнаармянская літаратурная мова — грабар . V стагоддзе прынята зваць «Залатым стагоддзем» у гісторыі армянскай літаратуры. Першы арыгінальны помнік армянскай літаратуры — «Жыццё Маштоца», напісаны ў 440 гадах. У літаратуры V стагоддзя сваім значэннем дамінуе армянская гістарыяграфія ці жанр гістарычнай прозы. У гэтым стагоддзі жылі гісторыкі Агатангелас , Егішэ , Фаўстас Бузанд, Маўсес Харэнацы, Лазар Парпецы і інш. У вобласці багаслоўя вядомыя Езнік Кахбацы, Іаан Мандакуні і інш. Квітнее таксама гімнаграфія і агіяграфія. У развіцці гімнаграфіі немалаважны ўнёсак унёс паэт V стагоддзя Сцяпанос Сюнецы (першы).
У VI стагоддзі новых вяршынь дасягае армянская філасофская думка дзякуючы творчасці неаплатоніка Давіда Анахта. Ужо з канца VII стагоддзя захаваліся ўзоры свецкай паэзіі[13]. У VII—VIII стагоддзях квітнее схаластыка-дагматычная літаратура, пісалі багасловы Іаан Майраванецы , Вртанес Кертог , Аванес Адзнецы і інш. У гэты ж перыяд свае працы стварылі вядомыя гісторыкі Себеос , Гевонд , Маўсес Каганкатвацы , Іаан Маміканян , паэты Саакдухт , Хасравідухт , Камітас Ахцэцы і многія іншыя.
З пачатку V стагоддзя пачынаецца гісторыя старажытнаармянскай перакладной літаратуры . На працягу V—VIII стагоддзяў армяне пераклалі Арыстоцеля, Платона, Філона Александрыйскага, Галена, Эзопа і дзясяткаў іншых аўтараў антычнай літаратуры. Многія армянскія пераклады ўнікальныя, бо арыгіналы гэтых складанняў згублены, а тэксты часткова або цалкам захаваліся толькі дзякуючы армянскаму перакладу.
Канчатковае вызваленне ад арабскага ярма і аднаўленне Армянскага царства ў 885 годзе стварае перадумовы для армянскага Адраджэння. Армянскія цары падтрымлівалі таксама развіццё пісьмовай культуры[14]. У X—XI стагоддзях у вобласці мастацкай літаратуры перадусім вядомы паэт Грыгора Нарэкацы, у вобласці гістарыяграфіі — Таўма Арцруні , Аванеса Драсханакертцы , Сцяпаноса Таранецы , і інш.[11]. У гэты перыяд жылі паэт і філосаф Грыгор Магістрос , багасловы Хасроў Андзевацы , Самуэл Камрджадзарэцы і інш.
У XI стагоддзі ўварванне ў краіну візантыйцаў, а пасля і сельджукаў, не стваралі спрыяльныя ўмовы для развіцця літаратуры. У гэты перыяд былі створаны гістарычныя працы такіх аўтараў як Арыстакес Ласцівертцы і Акоп Санахнецы . У XI стагоддзі старажытнаармянская мова пачынае паступова развіцца ў сярэднеармянскую . Ключавое значэнне для далейшага развіцця багатых традыцыі армянскай літаратуры згуляла стварэнне ў 1080 годзе Кілікійскай армянскай дзяржавы. Пазней значны імпульс развіццю ўсіх галін культуры дало вызваленне Усходняй Арменіі Закаранамі ў канцы XII—пачатку XIII стагоддзяў. У гістарычную арэну прыйшлі буйныя паэты Аванес Імастасер , Грыгор Тга , Нерсес Ламбранацы , Нерсес Шнаралі. Апошні стаў найбуйнейшым паэтам свайго часу, аўтар ліраэпічнай паэмы «Элегія на ўзяцце Эдэсы» і іншых твораў. Мастацкая проза развівалася ў творчасці баечнікаў Мхітара Гоша і Вардана Айгекцы . У XIII стагоддзі на сярэднеармянскай літаратурнай мове пісалі Фрык — заснавальнік паэзіі сацыяльнага пратэсту, і Кастандзін Ерзнкацы — зачынальнік любоўнай лірыкі ў армянскай літаратуры. Вяршыні гістарыяграфіі эпохі — Матэас Урхаецы , Кіракос Гандзакецы , Вардан Арэвелцы . У паэтычнай творчасці аўтараў XIII—XVI стагоддзяў Аванеса Ерзнкацы , Аванеса Тлкуранцы , Мкрціча Нагаша , Грыгора Ахтамарцы , Нерсеса Макацы , Наапета Кучака развіваюцца жыццесцвярджальныя настроі армянскай літаратуры эпохі, любоўная і сацыяльная лірыка. У той жа самы перыяд дасягае высокага развіцця жанр паэмы, найбуйнейшымі прадстаўнікамі якога былі Грэгар Церэнц , Хачатур Кечарэцы , Аракел Сюнецы , Аракел Багішэцы , Сімяон Апаранцы і іншыя.
У XVII—XVIII стагоддзях паэзія развівалася ў творчасці такіх аўтараў як Багдасар Дпір, Петрос Капанцы , Нагаш Аўнатан і паэт-ашуг Саят-Нава. Ізноў адрадзілася гістарыяграфія. Пісалі гісторыкі Аракел Даўрыжэцы , Закарыя Канакерцы , Грыгор Даранагецы і інш.
Класіцызм робіцца асноўным кірункам армянскай літаратуры другой паловы XVIII—пачатку XIX стагоддзяў. Яго прадстаўнікі пісалі пра гістарычнае мінулае Арменіі, а ідэя аднаўлення армянскай дзяржаўнасці была іх галоўным палітычным ідэалам[11]. З 1820 гадоў у армянскай літаратуры пачынаецца змаганне паміж прыхільнікамі выкарыстання старажытнаармянскай і новаармянскай мовы ў якасці мовы літаратуры — так званы грапайкар. А. Аламдаран і М. Тагіядзян, пісьменнікі г.зв. «пераходнага перыяду», пісалі пра надзённыя пытанні свайго часу. Іх мовай была яшчэ класічны старажытнаармянская[11]. У сваёй творчасці паэт Г. Алішан працягвае прапагандаваць ідэі нацыянальнага абуджэння[11].
![]() | ![]() | |||||||||
![]() | ![]() | |||||||||
Туманян (1869—1923). Чарэнц (1897—1937) |
Пачатак новай армянскай літаратуры[11] і перамогу новаармянскай літаратурнай мовы адзначыў гістарычны раман «Раны Арменіі» Х. Абавяна, напісаны ў 1841—1843 гадах. Раман апісвае змаганне армянскага народа супраць іранскага ярма ў эпоху вызвалення Усходняй Арменіі з дапамогай Расіі. Абовян сцвярджае прагрэсіўны рамантызм і рэалізм[11] у армянскай літаратуры. У сярэдзіне стагоддзя пісаў паэт З. Шахазіз. У той жа перыяд у развіцці армянскай грамадскай думкі і літаратуры вялікую ролю згуляў рэвалюцыйны дэмакрат М. Налбандзян . У Заходняй Арменіі разгарнулі сваю дзейнасць цэлая пляяда вядомых публіцыстаў[11]. З творам М. Пешыкташляна і П. Дурана злучаны пачатак рамантызму ў заходнеармянскай літаратуры. З 1860-х гадоў ствараюць свае творы заснавальнік армянскай рэалістычнай драматургіі Г. Сундукян і зачынальнік рэалістычнай драматургіі ў літаратуры заходніх армян пісьменнік-сатырык А. Паранян. У 1870—1880 гадах тварыў Р. Патканян , што выражаў імкнення армянскага народа вызвалення ад турэцкага ярма. Тады ж пісаў свае сацыяльна-побытавыя раманы П. Прашан, у якіх адлюстравана сацыяльнае расслаенне армянскай вёскі. Развіваецца творчасць раманіста і педагога Г. Агаяна . Галоўнымі выразнікамі ідэй нацыянальна-вызвольнага змагання 1870—1880 гадоў сталі раманісты Рафі, Цэренц, публіцыст Г. Арцруні . Значную ролю ў развіцці армянскай прозы згуляў Рафі, аўтар шматлікіх раманаў, сярод якіх «Хант», «Дзённік крыжакрада» , «Давыд-бек», «Самвел» і інш.
Да канца XIX стагоддзя вядучым кірункам армянскай літаратуры робіцца крытычны рэалізм. Дасягае значнага развіцця жанр рамана. Найбуйныя празаікі часу — Нар-Дос, Мурацан, А. Арпіяран , В. Папазян , Г. Захраб , А. Шырванзадэ , і інш. Шырванзадэ ў сваёй творчасці адлюстроўваў працэс цверджанні буржуазных адносін у Закаўказзе. Нарос з’яўляўся майстрам псіхалагічнага рамана[11]. Працягвальнікам традыцыі гістарычнага рамана быў Мурацан. Да канца XIX—пачатку XX стагоддзя ставіцца шматсценная творчасць А. Туманяна, аўтара шматлікіх чатырохрадкоўяў, паэм, легендаў, баек, казак і аповедаў. Адным з найбуйнейшых паэтаў канца XIX—першай паловы XX стагоддзяў стаў А. Ісаакян. У пачатку стагоддзя дзякуючы творчасці В. Тэр’яна армянская паэзія ўступіла ў новую ступень развіцця. Тады ж з’яўляецца новае пакаленне паэтаў, сярод якіх найболей вядомыя Сіяманта , Д. Варужан , М. Мецарэнц і Р. Севак . Знаходзячыся пад уплывам заходнееўрапейскага сімвалізму, усе яны засталіся адданы традыцыям армянскай класічнай літаратуры. Жанр сатыры развівалі Е. Ацян і Арандзар.
Новыя змены ў гісторыі літаратуры былі злучаны з далучэннем незалежнай Арменіі да савецкай Расіі ў 1920 годзе. З сярэдзіны 1910-х гадоў пачаў сваю літаратурную дзейнасць выбітны паэт Егішэ Чарэнц. Яго творчасць, якая падоўжылася яшчэ два дзесяцігоддзі, зрабіла велізарны ўплыў на наступныя пакаленні армянскіх паэтаў. Пачыналі сваю літаратурную дзейнасць Г. Маары і Н. Зар'ян . Найбуйнейшыя прадстаўнікі шматстайнай армянскай прозы эпохі 1920—1930-х гадоў былі А. Бакунц , С. Зар'ян і В. Татавенц , у новую фазу творчай дзейнасці ўступаў Д. Дэмірчан . Да гэтага перыяду ставіцца творчасць дзіцячага пісьменніка А. Хнкаяна .
У перыяд Вялікай айчыннай вайны армянская літаратура рабіла акцэнт на тэму патрыятызму, стваралася ваенная літаратура. Дэмірчан і Зар’ян пісалі гістарычныя раманы. Яшчэ больш развівалася публіцыстыка.
У паваенныя гады ў жанры рамана чынілі Р. Качар, Г. Севунц , Х. Даштэнц, у жанры павесці В. Ананян . Галоўным жанрам паваеннай армянскай літаратуры робіцца паэзія. Атрымалі слыннасць такія аўтары як Г. Эмін , С. Капуцікян, А. Шыраз, В. Даўцян , П. Севак , С. Ханзадзян , А. Сагіян, Г. Аванісян, А. Сагінян і інш., якія працягнулі сваю плённую творчую дзейнасць яшчэ некалькі дзесяцігоддзяў. З 1950—1960 гадоў на літаратурную арэну прыйшло новае пакаленне пісьменнікаў — Г. Мацевасян , В. Петрасян , Р. Давеян , А. Айвазян і інш.
![]() | ![]() | |||||||||
Вялікая літара Ք (k῾). Рукапіс XIII стагоддзя. Фрагмент манускрыпта XIII стагоддзя |
Армянская як самастойная мова існуе з VI стагоддзя да н. э.[15], ставіцца да індаеўрапейскай моўнай сям’і, сярод якіх вылучаецца ў асобную групу і з’яўляецца адным са старажытнапісьмовых[12]. Найбольшую роднасць выяўляе з грэчаскай мовай, разам з шэрагам вымерлых цяпер моў — фрыгійскай, фракійскай, дакійскай і пеанійскай яднаецца ў палеабалканскую моўную сям’ю. Яшчэ да пачатку нашай эры, як вядома з паведамлення аўтара I стагоддзя Страбона, усё насельніцтва Арменіі гаварыла на адной мове — армянскай[16]. З 406 года выкарыстоўваецца арыгінальны армянскі алфавіт, які на працягу больш тысячы шасцісот гадоў існуе амаль без змен[17]. Старажытнаармянская літаратурная мова атрымала сваю апрацоўку галоўным чынам дзякуючы армянскаму духавенству, сярод іх, прыкладам, Езнік Кахбацы (374/380—450), які лічыцца адным з заснавальнікаў старажытны армянскай літаратурнай мовы. Яшчэ ў сярэднія вякі нацыянальная мова з’яўлялася важным і ўсвядомленым элементам армянскай ідэнтычнасці[18]. Ёсць паведамленні VII стагоддзя пра ролю мовы ў захаванні армянскай ідэнтычнасці нават за межамі гістарычнай радзімы[19]. У Высокім сярэднявеччы сярэднеармянская мова была дзяржаўнай мовай Кілікійскага армянскага царства. На сённяшні дзень існуе два асноўныя літаратурныя варыянты плюрыцэнтрычнай армянскай мовы: заходні (галоўным чынам выкарыстоўваецца ў дыяспары) і ўсходні. Армянская мова з’яўляецца афіцыйнай мовай Арменіі і непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі.
Пісьмовы перыяд гісторыі армянскай мовы падзяляецца на тры асноўныя этапы[12]:
З канца V стагоддзі бярэ пачатак навуковае вывучэнне армянскай мовы[20], калі з’яўляюцца першыя самастойныя лінгвістычныя працы ў армян[21]. У V—IX стагоддзях граматычныя працы стваралі Мамбрэ Верцанох , Езнік Кахбацы, Давід Граматык , Сцяпанос Сюнецы , Грыгор-Амам і інш. Калі з канца VII стагоддзя з’яўляюцца першыя слоўнікі з алфавітным размяшчэннем слоў[20], то ўжо з канца X стагоддзя армянская лексікаграфія перажывае бурны росквіт[20]. Да пачатку XI стагоддзя ставіцца граматычная праца Грыгора Магістроса, што ўключала кампіляцыю ідэй усіх папярэдніх армянскіх граматык. Важнай падзеяй робіцца першая арфаграфічная рэформа. У другой палове XII стагоддзя Арыстакес Грыч піша арфаграфічны слоўнік армянскай мовы[22]. Сярод найбуйнейшых даследчыкаў армянскай мовы эпохі XIII—XIV стагоддзяў — Геворг Скеўрацы , аўтар некалькіх прац[20], рэкамендацыі якога, з невялікімі зменамі, выкарыстоўваюцца дагэтуль[20]. У гэты ж перыяд жылі выбітныя армянскія граматыкі Аванес Ерзнкацы, Есаі Нчэцы і Аванес Крнецы . У XVII стагоддзі армянскай мове прысвячалі свае граматычныя працы і слоўнікі Франчэска Рывола, Клемент Галанус, Сімяон Джугаецы , Аванес Алоў , Васкан Ерэванцы , Ерамея Мегрэцы і інш. Ужо на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў армянскія мысляры працуюць на подступах да параўнальна-гістарычнага мовазнаўства[20]. Да XVIII стагоддзя ставяцца даследаванні Багдасара Дзіра, Іагана Шродэра , Мхітара Себастацы і інш.
Найстаражытнейшы ўзор армянскага лапідарнага ліста — надпіс, высечана на храме ў Цекоры самае познае ў 490 годзе. Найболей раннія фрагментарныя манускрыпты на пергаменце ставяцца да V—VI стагоддзяў. Найранейшы захаваны выразна датаваны рукапіс на армянскай — «Евангелле царыцы Млке », створаны ў 862 годзе. Раней яго ставіцца «Евангелле Вехамор», звычайна датавана VII—VIII стагоддзямі (дакладная дата напісання невядомая) і якая меркавана з’яўляецца найстаражытнейшым захаваным паўнавартасным армянскім рукапісам. Найстаражытнейшы армянскі рукапіс на паперы ставіцца да 981 года.
Захаваліся звыш 30 000 сярэднявечных армянскіх рукапісаў, што складае надзвычай значную культурную спадчыну ў сусветным параўнанні[23]. Друкарства на армянскай мове паўстала ў 1512 годзе.
![]() | ![]() | ![]() | ||||||||
Музыкант з Сяреднявяковага рукапісу. Армянскія неўмы , рукапіс XII стагоддзя. Група музыкантаў, рукапіс XVI—XVII стагоддзяў |
У III ст. да н.э. ужо была фармавана якасная своеасаблівасць армянскай музыкі[1]. У працах старажытнаармянскіх аўтараў захаваліся асобныя ўзоры яшчэ дахрысціянскай армянскай музычнай творчасці[24]. Яна ў першую чаргу злучана з гусанамі, якія ў эпоху элінізму спачатку служылі ў храме старажытнаармянскага бога Гісанэ[24]. Армянская хрысціянская музыка разам з арамейскай, яўрэйскай, кападакійскай ляжыць у аснове агульнахрысціянскай музычнай культуры[25], уяўляючы вялікае значэнне для вывучэння, як музычная культура краіны, якая першай прыняла хрысціянства ў якасці дзяржаўнай рэлігіі[26].
З пачатку IV стагоддзя бярэ пачатак гісторыя хрысціянскай музыкі Арменіі. З канца таго ж стагоддзя ў найвысокіх школах краіны было ўведзена навучанне музыкі. У V стагоддзі фармавалася армянская гімнаграфія — творчасць шараханаў . У тым жа стагоддзі былі сістэматызаваны гласы[1]. Пасля з'яўлення арыгінальнай пісьмовасці, ужо з V стагоддзя вядомыя таксама звесткі пра армянскі музычны інструментарый[27]. У VII стагоддзі Барсег Тчон склаў першую складанку шараканаў — «Чанынцір шаракноц». У раннесярэднявечнай Арменіі была распрацавана тэорыя акустыкі. Вялікі ўнёсак у развіццё армянскай музыкі ўнеслі такія музыканты і тэарэтыкі раннесярэднявечнай Арменіі як Давід Керакан, Давід Анахт, Камітас Ахцэцы і інш.[27], у працах якіх разглядаліся пытанні эстэтыкі і тэорыі музыкі — навука пра гук і г.д.[1]. На мяжы VIII—IX стагоддзяў фармавалася армянская сістэма музычнай натацыі — хазы, стварэнне якіх злучана з імем Сцяпаноса Сюнецы. Яшчэ да гэтага армяне выкарыстоўвалі літары алфавіта для фіксацыі музыкі[28].
Наступны значны перыяд у гісторыі развіцця армянскай музыкі ставіцца да X—XIII стагоддзяў[1]. У X стагоддзі з'яўляюцца тагі — параўнальна аб'ёмныя манодыі духоўнага і свецкага ўтрымання. У эпоху Высокага сярэднявечча дасканаліцца армянскі нотапіс. У сваіх складаннях розныя музычна-эстэтычныя пытанні разглядаюць аўтары X—XIII стагоддзяў Ананія Нарэкацы («Пра веды гласаў»), Аванес Імастасер і Аванес Ерзнкацы[1]. З гэтага перыяду захаваліся сялянскія песні розных жанраў — любоўныя, працоўныя, песні пра прыроду, побытавыя і г.д. Тады ж завяршыўся фармаванне «манрусума» — навукі пра вочы і хазы, дасканаліўся напаліся.
З сярэдзіны XVI стагоддзя пачынае складацца мастацтва армянскіх ашугаў, сярод яго першых прадстаўнікоў Нагаш Аўнатан , Багдасар Дпір і Саят-Нава. Яшчэ ў пачатку XVII стагоддзя Хачгруз Кафаецы склаў першую складанку армянскіх народных песень.
У 1813—1815 А. Ліманджанам быў створаны і ўведзены ў практыку новы армянскі нотапіс. З яго дапамогай Н. Ташчан запісаў 3 тамы твораў сярэднявечнай духоўнай музыкі. Другая палова XIX стагоддзя — час узнікнення новай кампазітарскай школы. Тады ствараюцца музычныя ансамблі еўрапейскага тыпу, засноўваюцца прафесійныя музычныя трупы, і г.д. У 1857 годзе з'яўляецца армянская музычная перыёдыка ў асобе часопіса «Кнар аревелян» («Усходняя ліра»). У 1861 годзе Грыгор Сінанян арганізуе сімфанічны аркестр — Аркестр Сінаняна. У творах такіх кампазітараў як Г. Еранян , Н. Ташчан, Г. Карганаў , і інш.[1] ужываецца еўрапейская тэхніка кампазіцыі . У 1868 годзе Тыгран Чухаджан стварае оперу «Аршак II » — першую армянскую нацыянальную оперу і першую оперу музычнай гісторыі ўсяго Усходу. Яму ж прыналежаць першыя камерныя, сімфанічныя і фартэпіянныя складанні ў армянскай музыцы. З 1880-х гадоў у армянскай класічнай музыцы пачынаецца новы рух па зборы і апрацоўцы старажытных народных песень прафесійнымі кампазітарамі, найбуйнейшым сярод якіх быў Камітас. Ягі творчасць згуляла вельмі важную ролю ў гісторыі развіцця армянскай музыкі. Немалаважнымі былі таксама харавыя апрацоўкі Х. Кара-Мурзы і М. Екмаляна , а таксама апрацоўкі народных танцаў Н. Тыграняна .
Найбуйнейшыя армянскія ашугі канца XIX—пачатку XX стагоддзя — Джывані , Шырын, Шэрам , Авасі.
![]() | ![]() | ![]() | ||||||||
У пачатку XX стагоддзя сваю творчую дзейнасць пачынаюць Аляксандр Спендыяраў і Армен Тыгранян . Спендыяраў унёс вялікі ўнёсак у развіццё армянскай сімфанічнай музыкі. Тыгранян у 1912 годзе завяршае оперу «Ануш». У тым жа годзе Азат Манукян стварае першую армянскую дзіцячую оперу «Канец зла». У вобласці раманса тварыў Р. Мелікян . Сярод найболей значных армянскіх кампазітараў пачатку XX стагоддзя — Г. Сюні , А. Маілян, А. Тэр-Гевандзян і інш. Пасля ўсталявання ў Арменіі савецкай улады важнай падзеяй стае заснаванне нацыянальнай кансерваторыі ў 1921 годзе[27]. У 1924 быў створаны сімфанічны аркестр Арменіі, у 1933 годзе оперны тэатр, у 1934 годзе Армянская філармонія[27]. Адной з гістарычных падзей гэтага перыяду гісторыі армянскай музыкі стае завяршэнне оперы «Алмаст» А. Спендыяравым у 1928 годзе. У 1920—1930 гадах былі пастаўлены адразу некалькі опер армянскіх кампазітараў[1].
Найболей вядомыя армянскімі кампазітарамі XX стагоддзя былі Арам Хачатуран, Аляксандр Аруцюнян, Эдвард Мірзаян , Эдгар Аганесян , Арно Бабаджанян, Авет Тэртэран , Тыгран Мансуран і інш.
Арменія багатая народнымі музычнымі прыладамі. Адным з найстаражытнейшых армянскіх народных інструментаў з'яўляецца дудук. У старажытнаармянскіх крыніцах захаваліся згадванні пра музычныя інструменты. Прыкладам, Фаўстас Бузанд у V стагоддзі згадвае пра інструменталістаў, якія ігралі на барабанах, срынгах, карах і трубах[29], гісторык пачатку X стагоддзя Аванес Драсханакертцы згадвае пра струнны інструмент з плектрам. Звесткі ў вобласці інструментальнай музыкі і армянскай музычнай інструментар вельмі бедныя, тым не менш да нас дайшло апісанне некаторых музычных інструментаў, а таксама іх назвы. Так, да ліку духавой групы належалі[30]: срынг[31] — тып флейты, ехджэрапох — рог, пох — труба медная, да ўдарнай групы належалі[30]: тмбук — барабан, да струннай групы[30]: бамбірн — інструмент з плектрам, пандыр, кнар — тып ліры , джнар — від кнара, він — від кнара. Музыка армянскага дудука была прызнана шэдэўрам Сусветнай нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА.
Тэатр Арменіі разам з грэчаскім і рымскім — адзін са найстаражытнейшых тэатраў свету еўрапейскага тыпу. Старажытнаармянскі тэатр існаваў з 69 да н. э ў сталіцы Вялікай Арменіі Тыгранакерт[32], дзе быў пабудаваны будынак амфітэатра[33], разваліны якога захаваліся да нашага часу[34]. Найболей раннія пісьмовыя звесткі пра армянскі тэатр[35] знаходзім у Плутарха. Паведамляецца, што сын Тыграна II Вялікага Артавазд II (56—34 да н.э.) стварыў у паўночнай сталіцы Арменіі Арташаце тэатр эліністычнага тыпу. Старажытнагрэчаскі аўтар таксама перадае, што сам Артавазд пісаў трагедыі[34] на грэчаскай мове. У старажытнаармянскім тэатры быў развіты таксама жанр пантамімы, вядомай актрысай якога была Назенік, якая жыла ў II стагоддзі н.э.[33]. У II—III стст. армянскія акцёры трагікі — дзайнарку-гусаны і вахбергу-гусаны — выконвалі п'есы, як грэчаскія, так і армянскія[33]. Вядома, што ў IV стагоддзі выставы даваліся пры двары армянскага цара Аршака II[33].
Пасля прыняцця хрысціянства ў пачатку IV стагоддзя ў якасці дзяржаўнай рэлігіі і далей злучаным з гэтым супрацівам царквы, працягваліся давацца тэатральныя выставы. Захаваліся дакументальныя звесткі пра армянскі тэатр ранняга і познага сярэднявечча[35]. Так, прыкладам, вядомыя прамовы армянскага аўтара канца V стагоддзя Іаана Мандакуні, скіраваныя супраць тэатра, з якіх мы пазнаём пра існаванне адмысловых тэатральных будынках з асобнымі верхнімі месцамі для жанчын[33]. Пра існаванне тэатральнага мастацтва ў Арменіі паведамляюць таксама аўтары VI—VII стагоддзяў[33]. У позным сярэднявеччы — у X—XV стагоддзях — тэатральныя выставы былі пашыраны ў Васпуракане, Анійскім царстве, Кілікіі. На рэльефах царквы ў Ахтамары пачатку X стагоддзя намаляваны маскі розных жанравых праяў тэатра эпохі[33]. Найранейшыя захаваныя драматургічныя творы — драматычная паэма Аванеса Ерзнкацы (XIII ст.) і «Адамава кніга» Аракела Сюнецы (XIV—XV стст.). Пра стаўленне царквы да тэатра пазнаём з прац аўтараў эпохі, калі Матэос Джугаецы (XIV—XV стст.) заклікаў «не хадзіць да гусанаў, яны кажуць пра справы Хайка і выхоўваюць дух непадпарадкавання»[36]. З часоў сярэднявечча захавалася трагедыя «Пакутніцтва святой Рыпсімэ» (пралог, эпілог і інтэрмедыі на польскай мове), якая была пастаўлена ў 1668 у армянскай школе Львова.
Першыя армянскія аматарскія спектаклі Новага часу ставяцца да 1810—1820 гадоў[33]. . У 1836 годзе Г. Шэрмазанянам у Тыфлісе быў заснаваны тэатр «Шэрмазанян дарбас»[33] — першы тэатральны будынак на Каўказе. На працягу 1846—1866 гадоў дзеяў прафесійны тэатр[1] «Арамян татран» пад кіраўніцтвам А. Гаспарана, дзе захоўваліся традыцыі старажытнаармянскага тэатра[33]. У 1856 годзе тэатр заснаваў М. Пешыкташлян. Ужо ў 1857 годзе быў выдадзены тэатральны часопіс «Музы Арарата»[33]. Важнай падзеяй стае заснаванне ў 1861 годзе прафесійнага тэатра[1] Арэвелян татрон» («Усходні тэатр») А. Вардавянам у Канстанцінопалі. Праз два гады прафесійны[1] армянскі тэатр быў заснаваны ў Тыфлісе Г. Чмшкянам. У 1865 годзе былі паказаны першыя тэатральныя спектаклі ў Ерэване[33]. На працягу 1860—1870 гадоў армянскія тэатры былі заснаваны на розных гарадах Закаўказзя і Расіі — у Ерэване, Шушы, Александропалі, Гянджы, Баку, і г.д.[1].
Выбітная роля ў развіцці армянскага тэатра канца XIX стагоддзя прыналежыць найбуйнейшаму трагіку П. Адамяну . Сярод вядучых акцёраў і актрыс XIX—пачатку XX стагоддзя — М. Амрыкян, К. Арамян, С. Чмшкян, Вардуі , Г. Тэр-Даўцян, С. Мацінян, Сірануйш , Астхік, Р. Азніў, М. Мнакян, А. Абелян і інш.[33]. Буйныя армянскія драматургі XIX—пачаткі XX стагоддзя — Г. Сундукян, А. Паранян, А. Шырванзадэ і інш.
![]() | ![]() | |||||||||
1. Першая армянская друкаваная кніга «Урбатагірк», Венецыя, 1512 год 2. Першае армянскае перыядычнае выданне «Аздарар», Мадрас, 1794 год |
Армянская мова стала першай мовай друкарства сярод моў СНД, Прыбалтыкі, а таксама многіх моў Азіі[Кам 1]. Армянская стала 18-й мовай свету, на якой кнігі былі надрукаваны гутэнбергскім спосабам[37]. Упершыню ён быў выдадзены яшчэ ўжо ў эпоху інкунабулы ў 1475 годзе ў кнізе Іагана Шыльтбергера . Першая друкаваная кніга на армянскай мове «Урбатагірк » — выдадзена ў 1512 годзе ў Венецыі Акопам Мегапартам , які заснаваў там друкарню. У XVI стагоддзі кнігі на армянскай мове выдавалі Абгар Тахатэцы , Султаніхах, Аванес Тэрзнцы, Аванес Гапузенц. На працягу першых ста гадоў існавання армянскага друкарства былі выдадзены 32 найменаванні кніг, 19 з якіх армянскімі кнігадрукарамі вылучна на армянскай мове. З узнікнення армянскага друкарства да 1800 года былі выдадзены больш 1154 назваў армянскіх кніг (сярод моў СНД і Прыбалтыкі другі, пасля рускамоўных выданняў, паказнік па колькасці).
Пасля Венецыі армянскія друкарні былі створаны ў 1567 годзе ў Канстанцінопалі[34], потым адкрыліся армянскія друкарні таксама ў Рыме (1584[34]), Львове (1616), Мілане (1621) Парыжы (1633[34]), Ліворна (1643), Амстэрдаме (1660), Марселі (1673), Лейпцыгу (1680[34]), Падуі (1690), Лондане (1736), Санкт-Пецярбургу (1781), і іншых гарадах. Армянскія кнігадрукары XVII—XVIII стагоддзяў — Аванес Карамацінянц, Хачатур Кесарацы, Аванес Джугаецы, Маціёс Царэцы, Васкан Ерэванцы, Маціёс Ванандецы, Грыгор Халдарянц, Пагос Арапян, і інш.
У XIX стагоддзі армянскія друкарні адкрыліся ў Маскве (1820), Шушы (1828), Нью-Ёрку (1857), Ерэване (1876), Бостане (1899) і г.д. У цэлым, да 1920 года, ва ўсім свеце дзеяла больш 460 друкарняў, што друкавалі кнігі, часопісы і газеты на армянскай мове.
Першае перыядычнае выданне — часопіс «Аздарар » выдавалася ў 1794—1796 гадах у Індыі. У XVIII стагоддзі ў Венецыі выйшла яшчэ адно армянскае перыядычнае выданне — часопіс «Тарэгруцюн» (хроніка).
Яшчэ ў IV стагоддзі ў Арменіі былі створаны школы, дзе выкладанне вялося на грэчаскай і сірыйскай мовах[4]. Такія школы былі заснаваны царом Трдатам III, а потым і каталікосам Нерсесом Вялікім. Ужо ў 365 годзе ў рашэнніу Аштышацкага сабора дадзены некаторыя нормы, што тычацца адносін паміж настаўнікам і вучнем.
Адукацыя ў Арменіі асабліва развіваецца пасля заснавання армянскай пісьмовасці, калі ў школах уводзіцца выкладанне на роднай мове[4]. Пасля стварэння ў 406 годзе армянскага алфавіта ў тагачаснай сталіцы Армянскага царства Аршакідаў[Кам 2]. У Вагаршапаце была заснавана вышэйшаая школа, больш вядомая як Вагаршапацкая семінарыя. Пад канец стагоддзя тут была свая бібліятэка[38], паводле гістарычных дадзеных сюды, для атрымання адукацыі, прыходзілі з розных бакоў Арменіі. У V стагоддзі вышэйшая школа была заснавана ў Сюніку. З VIII стагоддзя яна знаходзілася ў вобласці Сотк , яна значна развілася пад кіраўніцтвам Матусаха Сюнецы . З VI стагоддзя была вядомая вышэйшая школа ў вобласці Аршарунік. У адным з пунктаў рашэння Двінскага царкоўнага сабора 649 года даецца асаблівае ўказанне біскупам і вышэйшаму духавенству паўсюдна сачыць за развіццём адукацыйнай справы. У VII стагоддзі Ананій Шыракацы напісаў падручнік па арыфметыцы «Пытанні і рашэнні», які лічыцца цяпер адной з найстаражытнейшых прац па арыфметыцы, якія дайшлі да нас[39]. Шыракацы імкнецца даць навукова-педагагічнае абгрунтаванне пачатку школьнага ўзросту з 7 гадоў.
Вобласць адукацыі ў Арменіі застаецца моцнай і ў наступную эпоху[40]. У перыяд Армянскага царства Багратыдаў цэнтрамі адукацыі былі школы ў Санаіне, Ахпаце, Капуткары, Гладзоры, Шыраку, Камурджадзоры, дзе займаліся філасофіяй, граматыкай і іншымі навукамі[41]. На мяжы XI—XII стагоддзяў Аванесам Імастасерам была заснавана вышэйшая школа ў Ані. У 1184 годзе ў сваім «Судзебніку» Мхітар Гош прызначыў дармовую адукацыю для сірот і немаёмных дзяцей. У Высокім сярэднявеччы ў Сюніку дзеялі Гладзорскі (1282—1338) і Тацеўскі (1373—1435) ўніверсітэты. Вядома, што пры сканчэнні Гладзора яго вучні пісалі дысертацыі[42]. У XII—XIII стагоддзі дзеялі навучальныя цэнтры ў Харанашаце , Хор Вірапе, Арчы, Агарцыне, пазней — у XIV—XV стагоддзях — у Эрмоне, Егвардзе, Цыпнаванку, у XV—XVII стагоддзях — у Севанаванку, Сісе, Севастыі, Новай Джузе і г.д. Выкладаліся багаслоўе, матэматыка, астраномія, геаметрыя, гісторыя, геаграфія, граматыка, музыка, філасофія, рыторыка і г.д.[40]. У розныя часы ў гэтых навучальных цэнтрах выкладалі такія навукоўцы, як Аванес Імастасер, Ананія Санахнецы , Грыгор Магістрос, Ванакан Вардапат , Нерсес Мшэцы , Есаі Нчэцы, Аванес Варатнецы , Грыгор Тацевацы , Таўма Мецапецы (аўтар падручніка армянскай мовы), Нерсес Ламбранацы , Аракел Сюнецы , Кіракос Ерзнкацы , Акоп Крымецы і іншыя.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.