From Wikipedia, the free encyclopedia
Apatridlər (lat. apatris və q.yun. ἀ + πατρίς sözlərindən) və ya vətəndaşlığı olmayan şəxs — heç bir dövlətə mənsub olmayan şəxslərə vətəndaşsızlar və apatrtidlər adlanırlar. Vətəndaşsızlıq problemi müxtəlif səbəblərdən meydana gəlir. Məsələn qadın ərə gedənkən vətəndaşlıq qanun vericiliyi "qadın kişinin vətandaşlığına keçir" prinsipinə uyğun onun vətəndaşlığı kənar edilirsə və ərin mənsub olduğu dövlətin qanunvericiliyi qadının vətandaşlığını qəbul etmirsə, uşaq vətəndaşlığı olmayan belə valideynlrdən doğulursa yada şəxs bu və ya digər səbəblərdən vətandaşlığını itirb, yeni vətəndaşlıq əldə edə bilmirsə belə hal yaranır.
Vətəndaşsızlıqla bağlı beynəlxalq konvensiya mövcuddur:
İnsan aşağıdakı hallarda vətəndaşlığı olmayan şəxs ola bilər:
Vətəndaşlığı olmayan şəxslərin statusu ilə bağlı Konvensiyanın 1-ci maddəsinə görə, bu status qaçqınlara şamil edilmir[1].
Beynəlxalq hüquqda, vətəndaşlıq anlayışında praktiki müstəvidə insan hüquqlarına və vətəndaşlığına münasibətdə dixotomiya var. Vətəndaşlığı olmayan şəxslərə qarşı konvensiyaların icrası ilə əlaqədar insanlara könüllü olaraq vətəndaşlıqdan imtina etmək qadağan olunmağa başladı, ancaq yalnız bir vətəndaşı digəri ilə əvəz etdi.
Vətəndaşlıqsızlığı azaltmaq üçün siyasi ideyaları həyata keçirmək məqsədilə yaradılan iki beynəlxalq müqavilənin dərc edilməsi nəticəsində vətəndaşlıq hüququ kimi deyil, öhdəlik kimi təqdim edildi. Xüsusilə, belə razılaşmalara aşağıdakılar daxildir:
Vətəndaşlığı olmayan şəxslərin azaldılması haqqında Konvensiyaya əsasən, imzalayan dövlətlər vətəndaşlığının itirilməsinə səbəb olarsa, vətəndaşlığından könüllü olaraq imtina edilməsinin qarşısını almağa borcludurlar, başqa şəxsin başqa bir vətəndaşlıq alması halları istisna olmaqla. İkinci, Avropa konvensiyası, hər bir iştirakçı dövlətin bunun nəticəsində vətəndaşlığı olmayan bir şəxs olma şərtiylə vətəndaşlığından imtina etməsinə icazə verdiyini müəyyən edir.
Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsi (10 dekabr 1948-ci ildə BMT Baş Assambleyası tərəfindən qəbul edilmişdir), öz növbəsində, vətəndaşlıq borc olaraq deyil, bir hüquq olaraq aydın və qəti şəkildə tənzimləyir. Bəyannamənin 15-ci maddəsinə görə hər kəsin vətəndaşlıq hüququ var; heç kim öz vətəndaşlığından və ya vətəndaşlığını dəyişdirmək hüququndan məhrum edilə bilməz[4].