From Wikipedia, the free encyclopedia
L'idioma chagatai (جغتای Jağatāy[1]) ye una llingua estinguida perteneciente a les llingües túrquiques, que dalguna vegada foi llargamente faláu n'Asia Central, y caltuvo un estatus de llinguaxe lliterariu hasta principios del sieglu XX. Falar los xefes del imperiu mogol nel subcontinente indiu, onde influyó'l desenvolvimientu del idioma indostánicu. Ali-Shir Nava'i foi'l mayor representante de la lliteratura en chagatai.[2]
Faláu en | |||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Faláu en |
Imperiu mogol, Turkmenistán, Xunión Soviética, Emirato de Bujará (es) ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() | ||||||||||
Númberu de falantes | |||||||||||
| |||||||||||
Datos | |||||||||||
Familia | Llingües uighúricas orientales | ||||||||||
Estáu de vulnerabilidá | 6 estinta | ||||||||||
Sistema d'escritura |
alfabetu árabe, alfabetu llatín y Chagatai alphabet (en) ![]() | ||||||||||
Códigos | |||||||||||
ISO 639-2 | chg | ||||||||||
ISO 639-3 | chg | ||||||||||
![]() |
Como parte de los preparativos pal establecimientu de la República Socialista Soviética d'Uzbequistán en 1924, l'idioma chagatai foi oficialmente renombráu como vieyu uzbeco,[3] a lo que Edward A. Allworth dixo: «equivocadamente aburuyada la hestoria lliteraria de la rexón» y foi utilizáu pa dar a autores como Ali-Shir Nava'i una identidá uzbeca.[4] El desenvolvimientu tempranu de la llingua ye dacuando llamáu turcu mediu, o a cencielles turki.
La pallabra chagatai fai referencia al kanato de Chagatai (1225 –1680), un imperiu descendiente del imperiu mongol heredáu pol segundu fíu de Gengis Kan, Chagatai Kan. Munchos de los falantes d'esta llingua, turcos chagatai y tártaros, atribuyíense descendencia direuta a Chagatai Kan.
El chagatai pertenez a les llingües túrquiques surorientales, caña de les llingües túrquiques. Baxa del turcu antiguu, que fizo función de llingua franca n'Asia Central, con un fuerte influxu de pallabres y espresiones idiomátiques árabes y perses. La so forma lliteraria basar en dos llingües turques medies, Karakhanid y Khorezmiano. Puede estremase en tres periodos:
El primer periodu ye una fase carauterizada pola retención de formes arcaiques; la segunda etapa empecipia cola publicación del primer divan de Ali-Shir Nava'i, que ye'l cumal de la lliteratura en chagatai, siguida pola tercer etapa, que se caracterizó por dos desarrollos diverxentes. Unu caltenía la llingua clásica de Nava'i, y l'otru enclín yera la medría de la influencia de les llingües locales.
L'idioma chagatai tuvo'l so apoxéu mientres la dinastía Tirmurid. El chagatai caltúvose como la llingua lliteraria d'Asia Central hasta les reformes soviétiques a principios del sieglu XX, y tenía una fuerte influencia nel desenvolvimientu del indostánicu.
L'uzbecu y el güigur son les llingües modernes más cercanes al chagatai. Los uzbecos consideren al chagatai como l'orixe del so llinguaxe, y tamién consideren la lliteratura en chagatai como propia. En 1921 n'Uzbequistán, entós parte de la Xunión Soviética, el chagatai foi reemplazáu como idioma lliterariu por un dialeutu llocal del uzbecu.
Ethnologue tien rexistru de la pallabra chagatai n'Afganistán pa referise al tekke, un dialeutu del turcomanu. Hasta antes y mientres el sieglu XVIII, el chagatai yera la llingua lliteraria principal en Turkmenistán, y en tola rexón d'Asia Central. Anque tuvo cierta influencia nel turcomanu, les dos llingües pertenecen a distintes cañes de la familia de les llingües túrquiques.
El poeta falante de chagatai más famosu ye Ali -Shir Nava'i, quien, amás d'otres obres, escribió Muhakamat al-Lughatayn, una comparanza detallada del chagatai y les llingües perses, onde argumentó la superioridá del chagatai. La so fama ta atestiguada pol fechu de que'l chagatai dacuando ye llamáu la llingua de Nava'i. Ente les sos obres en prosa, la biografía de Tamerlán, fundador del imperiu mogol, ta escrita en turcu chagatai, según el famosu Baburnama de Babur.
Hasta principios del sieglu venti siguieron escribiéndose obres d'importancia en chagatai. Ente elles ta Tārīkh-i amniyya de Musa Sayrami, escrita en 1903 y la versión revisada Tārīkh-i ḥamīdi completada en 1908, siendo ésta la meyor fonte de la rebelión de los dunganes de 1862 a 1877 en Sinkiang, China.[5][6]
La lliteratura en chagatai inda s'estudia na Turquía moderna y considérase como parte del patrimoniu túrquico.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.