From Wikipedia, the free encyclopedia
El mochica, yunga o yunka (muchik) foi una de les llingües que se falaben na mariña y parte de la sierra norte de Perú, siendo una de les llingües xenerales del país a la llegada de los españoles (sieglu XVI) como lo fueron tamién el quechua, el aimara, el quingnam, l'uru y el puquina.
![]() 'Muchik' | |
---|---|
Faláu en | ![]() |
Rexón | Valles costeños dende Lambayeque, Chicama y Moche |
Llingua muerta | c. 1900-1920 aprox. |
Familia | Mochica-puruhá / llingua aisllada (†) |
Estatus oficial | |
Oficial en | Nengún país |
Reguláu por | Nun ta reguláu |
Códigos | |
ISO 639-1 | nengún |
ISO 639-2 | {{{iso2}}} |
ISO 639-3 | |
![]() Estensión del mochica, yunga, yunka |
Alfredo Torero estudió esta llingua, que los sos falantes participaron viviegamente nel llargu procesu civilizatorio nos Andes y que tuvo, por lo mesmo, comunicáu con otres grandes llingües de civilización. El mochica exhibe, sicasí, munches carauterístiques radicalmente distintes de les llingües quechues y de les llingües aimaras, los dos mayores families llingüístiques andines, que sí intercambiaron gran cantidá de léxicos.[1]
La investigación realizada por Alfredo Torero alrodiu de esta llingua tien como fonte de datos principal la Gramática de la llingua yunga qu'escribió en 1644 el sacerdote peruanu Fernando de la Carrera Daza. De la mesma tómase en cuenta'l Rituale seu Manuale Peruanum de Luis Jerónimo de Oré de 1607 con namái seis páxina sobre'l mochica escrites por un autor anónimu (esti manual yera un compendiu de rezos y sermonarios curtios en delles llingües de la dómina). Amás considérase la llista de voces mochicas qu'ellaboró l'obispu Baltazar Martínez Compañón a fines del sieglu XVIII y a la obra d'Ernst Middendorf, Das Muchik oder die Chimu-Sprache de 1892.
A entamos del sieglu XXI, delles instituciones lambayecanas como'l capítulu llocal del INC y dellos colexos de Chiclayo llanzaron programes d'enseñanza d'esta llingua sobre la base de la bibliografía rescatada polos investigadores, como La Gramática de De la Carrera.[2]
Antes de la llegada de los europeos, l'idioma mochica o yunga yera una llingua llargamente espublizada y faláu por un númberu eleváu d'indíxenas muchik y d'otres sociedaes natives. Anguaño más de tres sieglos y mediu dende la publicación de L'arte de la llingua mochica o yunga (1664), escritu pol español Fernando de la Carrera, de los aproximao cuarenta mil falantes que podíen esistir d'esa llingua a finales del sieglu XIX pasóse a unos pocos falantes nel pueblu de Eten (l'actual puertu Eten) de l'actual Rexón Lambayeque y en poblaos andinos de Cajamarca.
Según la llista del Vicariu de Reque y autor del Arte antes mentáu, Fernando de la Carrera, los pueblos qu'en 1664 falaben la llingua mochica yeren los siguientes:
El vicariu de Reque, Fernando de la Carrera afirma:
En tolos pueblos va haber más de cuarenta mil almes,qu'anque ye verdá que s'estremen dalgunos d'otros en pronunciar los verbos y vocablos,en realidá de verdá,la llingua toa ye una. La razón porque na sierra fala esta llingua, teniéndolos serranos la suya natural, que ye la que llamen la xeneral del Inca(*),ye porque cuando dichu Inca baxó a conquistar estos valles, viendo la ferocidá de los sos naturales,pola resistencia que-y fixeron,sacó de tolos pueblos cantidá de families y llevar a la sierra y partió en pueblos distintos,tomándolos como los sos rehenes, porque nun s'alzaren estos nos valles y pa mengua-yos les fuercies,como consten na descripción que de les coses de Perú fixo Garcilaso de la Vega Inca.Estos indios,pos,que dichu Inca llevó de los valles,dende aquellos a estos tiempos caltienen la so llingua materna.Y anque saben la serrana,falaben la suya más d'ordinariu que la otra,y ye forzosu que'l cura que los doctrine saberFernando de la Carrera
Asina mesmu, l'historiador José Toribio Polu, sofitáu nes cróniques de Garcilaso de la Vega, afirma que los idiomes emparentaos Mochica y Quingnam tamién se falaron nos valles del Rimac, Lurín, Mala, Chilca, Cañete y posiblemente hasta Chincha. Lo más probable ye que fueren mitimaes inques de castigu tres les revueltes chimúes.
(*)Según estudios recién la llingua anterior a la conquista incaica de Cajamarca, foi la llingua culle..
La reconstrucción o recuperación del inventariu de soníos del muchik ye problemática. Los distintos estudiosos que trabayaron cola llingua usaron notaciones distintes. Tanta Carrera Daza como Middendorf, dos de los principales estudiosos, dedicaron enforma espaciu a xustificar el valor fonéticu de los signos qu'usaron, pero nengunu de los dos tuvo un ésitu completu n'estenar les duldes d'interpretación de dichos símbolos. De fechu les sos interpretaciones difieren notablemente, semando duldar sobre algunso soníos. Lehman fixo una comparanza bien útil de les fontes esistentes, qu'arriqueció coles sos observaciones de 1929.[3] Les largamente esperaes notes de campu de Brüning de 1904-05 siguen calteniéndose nel Muséu Etnográficu de Hamburgo, anque siguen inédites.[4] Un entueyu adicional na interpretación de les ortografíes de los distintos estudiosos ye'l fechu de qu'ente'l sieglu XVI y el sieglu XIX la llingua esperimentó notables precesos fonolóxicos, que faen inda más aventuráu usar los datos más recién pa entender los materiales más antiguos.
El muchik tendría seis vocales simples y seis más allargaes: /i, iː, ä, äː, e, eː, ø, øː, o, oː, u, uː/. Carrera Daza y Middendorf dan sistemes non coincidentes que pueden ponese en correspondencia averada:
Carrera Daza | a, â | e | i | o, ô | u, û | œ |
---|---|---|---|---|---|---|
Middendorf | a, ā, ă | e (ē) | ī, (i), ĭ | ō, (o), ŏ | u, ū, ŭ | ä, ů |
Ye l'únicu cantar con lletra qu'esiste n'idioma mochica. Foi rexistrada pol obispu de Trujillo Baltasar Martínez de Compañón nel sieglu XVIII nun viaxe que fizo a los territorios de la so diócesis. Ye un cantar de índole relixosa y constitúi una xoya de la música barroca peruana (La "Tonada del Chimo" a dos voces, Baxu y tamboril, pa baylar cantando):
La Xestión de Cultura de la llocalidá de Mórrope llanzó un programa d'enseñanza de la llingua muchik, col fin de caltener l'antiguu legáu cultural na zona. Dichu programa foi bien recibíu polos pobladores y adoptáu por numberosos colexos, y amás llanzáronse otru tipu d'actividaes como la ellaboración de cerámiques, mates, etc.[5]
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.