en dütsche Kunstschryner und Widerstandskämpfer gäge de Nationalsozialismus From Wikipedia, the free encyclopedia
De Johann Georg Elser (* 4. Jänner 1903 z Hermerenge, Wirttaberg; † 9. April 1945 im KZ Dachau, Bayern) isch e dütsche Kunstschryner und Widerstandskämpfer gäge de Nationalsozialismus gsi. Am 8. Novämber 1939 het er im Münchner Bürgerbräuchäller es Sprängstoffattentat uf de Adolf Hitler und fast di ganzi nationalsozialistische Füehrigsspitze usgüebt, wo nume knapp gschyteret isch.
De Georg Elser isch s nideheliche Chind vo de Maria Müller, Tochter vomene Wagner und Landwirt gsi. Es Jahr nach synere Geburt het d Muetter de Holzhändler und Landwirt Ludwig Elser us Kenigsbronn ghüratet. Dur die Ehe isch de Georg Elser als Sohn vom Ludwig Elser legitimiert worde.[1] De Ludwig Elser het en Betriib als Holzhändler z Kenigsbronn bi Hoidna im Wirttabergische gha, wo de Georg mit syne füüf jüngere Gschwüsterti ufgwachsen isch. Syni Chindheit isch pprägt worde dur früehs Schaffe ufem elterliche Hof und d Alkoholsucht vo sym Stiifvatter.
Nach de Volksschuel z Kenigsbronn vo 1910 bis 1917 het er e Lehr als Yysedräier i den ehemalige Königliche Hüttewärch Königsbronn aagfange. 1919 het er die us gsundheitliche Gründe abbroche und het e Lehr als Schryner aagfange. Nach bestandener Gselleprüefig als Jahrgangsbeste 1922 het er bis 1925 i verschidene Schrynerie z Königsbronn, Oole und Hoidna als Buu- und Möbelschryner gschaffed.[2] Sy brueflichi Wärdegang isch pprägt gsi dur d Konjunkturschwankige vo de dütsche Wirtschaft (Hyperinflation 1923, Wältwirtschaftskrise ab 1930) und d Machtergryyffig vo de Nationalsozialiste.
De Elser isch Mitgliid im Holzarbeiterverband gsi und isch 1928 oder 1929 z Konstanz em Roten Frontkämpferbund byyträtte, em paramilitärische Kampfverband vo de KPD. Luut Verhörprotokoll sig er aber nume zahlends Mitgliid gsi, ohni Uniform und Funktionärsposte.[3] Wie starch syni kommunistischi Gsinnig und sys Engagement innerhalb vo de KPD und irne Organisatione tatsächlich gsi isch, laht sich nid gnau rekonstruiere.[4]
Sy Wunsch nach eme höchere Lohn und s Färnweh hend ne nie würkli sässhaft wärde la. Für churzi Zyt het er Arbet bim Propällerbuu bi Dornier z Fridrichshafe gfunde.[5]
Z Konstanz het aber ab 1925 für lengeri Zyt gläbt. Det het holzigi Uhreghüüs für vorgfertigti Stand-, Chämi- und Tischuhre i de Uhrefabrigg Constantia, Metzner & Co härgstellt. Im Jahr 1929 het de Betriib wäge merere Todesfäll i de Leitig immer wider underbroche wärde müesse, bis d Arbete schlussändlich ganz yygstellt und alli Arbeiter entlah worden sind. Bis 1932 isch de Elser am Bodesee blibe und het det i verschidene Schrynerie gschaffed, aber au het er ufgrund vo Schliessige und Entlassige immer nume churz blybe chönne. 1930 het er es halbs Jahr lang au als Gränzgänger vo Konstanz us mit em Velo z Bottighofe i de Schwiiz i de Schrynerii Schönholzer gschaffed.[6] Vo 1930 bis 1932 het de Elser z Meerschburg i de Kunkelgass i de Nachfolgefirma vo de konkursite Konstanzer Uhrefabrigg für de Uhrefabrikant Rothmund Holzghüüs härgstellt.[7] Nach em Konkurs vo Rothmund het de Elser syni Wohnig z Konstanz us finanzielle Gründ müesse ufgäh. Er het en Underkumft z Meerschburg Am Stadtgrabe gfunde[8] und het gäge Chost und Logis chlyne Arbete (z. B. Uhrereparature, Schrynerarbete) verrichtet. Under den Arbetskollege het de Elser als überggnau ggulte.
Im Jahr 1926 isch de Elser em Trachteverein Oberrhytaler z Konstanz byträtte und het sich e Zithere gchauft; er isch denn au Mitgliid im Zitherclub Konstanz worde.[9] Er isch au Mitgliid vom Trachteverein Alperose und em Abstinenteverein Chrüüzlinge worde.[10]
De Elser het d Konstanzer Chällneri Mathilde Niedermann känneglehrt und isch 1930 Vatter vomene nideheliche Sohn namens Manfred worde.[11] De spöteri Ehemaa vo de Niedermann het de Sohn vom Elsers adoptiert.[12]
Im August 1932 isch de Elser allei uf Kenigsbronn zrugg, wil de Vatter det immer meh gsoffe hebi und er ei Acher nach em andere verchauft hebi, zum syni Schulde z zale. Z Königsbronn isch de Elser denn i d Landwirtschaft ggange und het i dr eigete Wärchstatt Möbel für d Lüüt i dr Umgäbig härgstellt.[13]
Vo Dezämber 1936 bis März 1939 het er bi de Firma Waldenmaier z Hoidna, ere Armaturefabrigg (hüt: Erhard GmbH & Co. KG), zerst als Hilfsarbeiter inere Gussputzery und ab Summer 1937 i de Versandabteilig gschaffed, won er bis März 1939 d Prüefig vo de Materialyygäng übernuu het.[14] Ab Novämber 1938 het er ungfähr 250 Pressstückli Pulver gstole. Im April und Mai 1939 het er Dynamit use eme Steibruch gstole. Beides het er für syni sälberbuuti Bombe brucht.[15]
1933[16] het de Georg Elser di verhürateti Elsa Härlen, geb. Stephan (1911–1994) känneglehrt. Er het e Liebesbeziehig mit ire gha und möglicherwys eis oder zwei Chind.[17] Nach de Geburt isch si 1936 vo irem Ehemaa wäg is Elterehuus uf Jebenhausen zogen und het sich denn scheide la. Nach irer Erinnerig siged si verhüratet gsi, doch denn heiged si sich „usenand gläbt“ und im Jänner 1939 zum letschte Mal troffe.[16] Tatsächlich het sich de Elser vo Familie und Fründe, also au vo de Elsa Härlen distanziert, demit si spöter nid als Mitwüsser verdächtigt wärded.
Am 5. August 1939 isch de Elser uf Münche zoge, zum dr Aaschlag uf de Hitler vorzbereite. Er het bis zum 31. August a de Bluemestraß 19 gwohnt und isch denn wägere tüüfere Mieti am 1. Septämber i d Türkestraß 94 umzoge.[18]
Monografien
Sammelbänd
Belletristik (Roman und Bühnestück)
Biografy
Gedänke
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.