Loading AI tools
Reakcja psychiczna Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Syndrom sztokholmski – stan psychiczny, który pojawia się u ofiar porwania lub u zakładników, wyrażający się odczuwaniem sympatii i solidarności z osobami je przetrzymującymi. Może osiągnąć taki stopień, że osoby więzione pomagają swoim prześladowcom w osiągnięciu ich celów lub w ucieczce przed policją.
Syndrom ten jest skutkiem psychologicznych reakcji na silny stres oraz rezultatem podejmowanych przez porwanych prób zwrócenia się do prześladowców i wywołania u nich współczucia.
Nazwa syndromu wiąże się z napadem na Kreditbanken w Sztokholmie. Termin został użyty przez szwedzkiego kryminologa i psychologa, Nilsa Bejerota[1][2], który współpracował z policją podczas napadu i przedstawił swoje obserwacje dziennikarzom. Pojęcie wkrótce przyjęło się wśród psychologów na całym świecie.
Podczas napadu na Kreditbanken przy placu Norrmalmstorg w Sztokholmie od 23 sierpnia do 28 sierpnia 1973 roku napastnicy przetrzymywali zakładników w budynku, do którego nie mogła dostać się policja. Po złapaniu napastników i uwolnieniu przetrzymywanych przez nich osób, te ostatnie broniły przestępców pomimo sześciodniowego uwięzienia i żegnały się z napastnikami[3].
W czasie przesłuchań odmawiały współpracy z organami ścigania i nie chciały składać zeznań obciążających sprawców[4]. Jeden z zakładników stał na stanowisku, że porywacze bronili zakładników przed policją[5]. Inny założył fundację charytatywną, która miała na celu zebrać pieniądze na opłacenie adwokatów sprawców napadu[6]. Przetrzymywana w budynku zakładniczka zaręczyła się ze swoim porywaczem[6].
Na podstawie owego wydarzenia w 2003 roku została zrealizowana szwedzko-norweska koprodukcja filmowa Norrmalmstorg[7].
Zachowanie zakładników po napadzie na Kreditbanken zaskoczyło opinię publiczną oraz środowiska naukowe. Pierwsze badania prowadzono w latach siedemdziesiątych. Definicję i opis zjawiska na potrzeby FBI i Scotland Yardu opracował psychiatra Frank Ochberg[8][9]. Stał na stanowisku, że w sytuacji skrajnego stresu i zagrożenia życia ofiara czuje się bezradna jak dziecko, zaś wszelkie przejawy litości agresora traktuje jak dar, co powoduje uczucie wdzięczności, skutkujące sympatią do napastnika[10][11].
Konkluzje z badań Frank Ochberg zawarł w publikacji Understanding the victims of spousal abuse[12]. Ponadto zagadnienie zostało omówione w publikacji Ochberga Post-traumatic therapy and victims of violence[13][14].
Inne opisane przypadki syndromu sztokholmskiego dotyczą zakładników uprowadzonych samolotów oraz porwanych osób.
Najbardziej znany przypadek dotyczy Patty Hearst, wnuczki amerykańskiego wydawcy Williama Randolpha Hearsta, która została uprowadzona 4 lutego 1974 roku przez wyznającą utopijne koncepcje socjalne grupę Symbionese Liberation Army[15]. Porwana przyłączyła się do grupy i z bronią w ręku uczestniczyła m.in. w napadzie na bank w San Francisco[16].
Została aresztowana w 1975 roku i rok później skazana na 7 lat za współpracę z terrorystami, jednak zastosowano wobec niej prawo łaski i zmniejszono wyrok do dwóch lat. Ostatecznej amnestii dokonał Bill Clinton w finalnej serii amnestii prezydenckich, dokonanej przed złożeniem urzędu. Na podstawie jej historii w 1988 roku Paul Schrader wyreżyserował film Patty Hearst[17].
Historia Mary McElroy wydarzyła się w 1933 roku i po latach została zakwalifikowana jako przypadek syndromu sztokholmskiego[18][19]. 27 maja 1933 roku, w wieku 25 lat, została porwana przez czterech mężczyzn, którzy wtargnęli do jej domu. Zażądali okupu, zaś przetrzymywaną ofiarę przykuli kajdankami do ściany[20]. Po 34 godzinach uwolnili porwaną, gdyż otrzymali od jej rodziny okup w wysokości 30 000 dolarów.
Mary broniła porywaczy, tłumaczyła ich zachowanie, oczekiwała od swojego ojca wpłynięcia na decyzje sądu i złagodzenia wymierzonej kary, odwiedzała ich w więzieniu[18]. 20 stycznia 1940 roku popełniła samobójstwo. W zostawionym liście pożegnalnym pozytywnie wyrażała się o porywaczach, sugerując, iż byli jedynymi ludźmi na świecie, którzy nie uważali jej za głupią[20].
Syndrom sztokholmski zdiagnozowano u zakładników samolotu linii TWA, porwanego 14 czerwca 1985 roku przez organizację Hezbollah[21]. Lot numer 847 kierował się z Kairu do San Diego, z kilkoma międzylądowaniami. Na pokładzie znajdowało się ponad stu pasażerów. Maszyna została porwana w Atenach, pilotów zmuszono do lądowania w Bejrucie[22]. Jeden z zakładników został zastrzelony, resztę wypuszczano w kolejnych dniach, kiedy samolot kursował pomiędzy Bejrutem a Algierem[23].
Po siedemnastu dniach od porwania uwolniono ostatnich zakładników, którzy współczuli porywaczom i tłumaczyli ich zachowanie[21]. Część ofiar wyrażała zrozumienie i poparcie dla ich roszczeń[24], inni sympatię dla porywaczy[3].
Wśród szczególnych przypadków syndromu sztokholmskiego wielu psychologów wymienia Nataschę Kampusch. Porwana w wieku 10 lat była więziona, bita i poniżana przez kolejne 8 lat[25]. Przyznaje jednak, że dążyła do nawiązania swoistego rodzaju relacji ze swoim oprawcą Wolfgangiem Priklopilem, gdyż była to jedyna osoba, z jaką miała kontakt przez osiem lat niewoli aż do 23 sierpnia 2006 roku, gdy udało się jej uciec. Zareagowała płaczem na wiadomość o śmierci swojego oprawcy[10].
Przypadek Kampusch, według niektórych psychologów, wykracza znacznie poza definicję syndromu sztokholmskiego i doradzają oni używanie terminu: syndrom Nataschy Kampusch. Oba te stany psychiczne cechują się emocjonalnym stosunkiem do oprawcy, co w przypadku Nataschy było jawne.
Natascha opisała swoją historię w książce pod tytułem 3096 dni[26]. Na jej podstawie powstał film pod tym samym tytułem w reżyserii Sherry’ego Hormanna[27].
W 1977 roku dwudziestoletnia Colleen Stan podróżowała autostopem ze stanu Oregon do Kalifornii. Została porwana przez Camerona Hookera i jego żonę Janice. Do 1984 roku była przetrzymywana w ich domu w Kalifornii.
Cameron wielokrotnie bił i gwałcił Colleen, zabraniał jej mycia się, karmił odpadkami[28][29]. W niektóre dni przez 22 godziny na dobę zmuszał do przebywania w drewnianej skrzyni, podobnej do trumny, znęcał się fizycznie i psychicznie[30]. Straszył śmiercią i wymusił podpisanie umowy, w której przyznała mu bycie „właścicielem” jej duszy i ciała[31].
Zachowanie Colleen Stan zostało zakwalifikowane jako przykład syndromu sztokholmskiego, gdyż miała wiele możliwości ucieczki od katującego ją porywacza. Pracowała w ogrodzie, pozwalano jej biegać na zewnątrz, kontaktowała się ze swoimi krewnymi telefonicznie i listownie, ale nigdy nie powiedziała, że została porwana[32]. W 1980 roku wraz z Janice, żoną Camerona, udała się do pobliskiego baru i nie podjęła próby ucieczki[32]. W 1981 roku porywacz zabrał ją w odwiedziny do rodzinnego domu. Nocowała w nim, nie poinformowała bliskich o sytuacji, w której się znajduje, nie poprosiła o pomoc, ale wróciła z Cameronem do miejsca, gdzie była więziona[30][31]. Uprzednio powiedziała rodzicom, że porywacz jest jej chłopakiem[33]. Uciekła po siedmiu latach zachęcona przez Janice, jednocześnie zapewniając, że nie zgłosi sprawy na policję[32].
Jej historia stała się inspiracją dla filmu Dziewczyna w skrzyni w reżyserii Stephena Kempa[34]. Przypadek został wielokrotnie opisany w publikacjach naukowych z zakresu psychologii i kryminologii. W 2019 roku została wydana książka Colleen Stan: the simple gifts of life autorstwa Jima Greena[35].
W XXI wieku termin „syndrom sztokholmski” zaczął być używany w pracach naukowych z dziedziny psychologii i psychiatrii w szerszym znaczeniu niż relacja pomiędzy porywaczami i zakładnikami[36]. Obecnie określenie stosuje się do opisania toksycznej więzi emocjonalnej i przywiązania emocjonalnego ofiary przemocy do sprawcy, połączonego z sympatią i bronieniem agresora. Syndrom może wytworzyć się pomiędzy[36][6][37][38][39]:
Syndrom sztokholmski diagnozuje się w przypadku wystąpienia następujących symptomów[6][40][41]:
Syndrom sztokholmski jest uważany za reakcję obronną ofiary, której bezpieczeństwo, zdrowie lub życie zależy wyłącznie od sprawcy przemocy[42]. Tym samym uczy się odgadywać i spełniać jego potrzeby, aby zminimalizować ryzyko własnej krzywdy[24][43]. Szacuje się, że syndrom dotyczy 5% osób, przetrzymywanych przez oprawcę[43]. Wykształca się wówczas, gdy ofiara nie widzi wyjścia z sytuacji, nie rozważa ucieczki (lub nie ma takiej możliwości), jest zniewolona lub poniżana, koncentruje się na pozytywnych zachowaniach oprawcy i ma tendencję do ich wyolbrzymiania[42]. Jednocześnie jej życie lub zdrowie jest zagrożone, a bezpieczeństwo uzależnione wyłącznie od agresora[44].
Wyróżnia się cztery etapy rozwoju syndromu sztokholmskiego[45]:
W niektórych przypadkach ofiara przyjmuje poglądy oprawcy lub stara się do niego upodobnić. Powyższym mechanizmem tłumaczy się udział Patty Hearst w napadzie na bank, wspólnie z porywaczami (Hearst deklarowała, że przystąpiła do grupy Symbionese Liberation Army dobrowolnie[46]).
Istotnym czynnikiem wpływającym na zacieśnienie więzi emocjonalnej pomiędzy agresorami a ich ofiarami jest izolacja. Jeden ze sprawców napadu na Kreditbanken wyjaśniał, że podczas sześciu dni przetrzymywania zakładników rozmawiał z nimi, aby mogli bliżej się poznać, gdyż nie miał innego zajęcia[47]. Identyczna sytuacja wystąpiła pomiędzy porywaczami i pasażerami lotu 847. Ostatni wypuszczeni zakładnicy spędzili ze sprawcami porwania siedemnaście dni w izolacji, na pokładzie samolotu, do którego nie mógł dostać się nikt z zewnątrz[48]. Podczas rozmów poznali porywaczy i motywy ich działania, które nie tylko przyjęli do wiadomości, ale również uznali za słuszne.