From Wikipedia, the free encyclopedia
Бөек Болгар иле (виз. Παλαιά Μεγάλη Βουλγαρία; болг. Велика България) — һуннар дәүләте таркалганнан соң Көнчыгыш Аурупада барлыкка килгән болгарлар кабиләләренең берләшмәсе, болгарларның тарихи дәүләте, башкаласы Фанагориядә урнашкан булган. Бөек Болгар илендә шулай ук башка халыклар да яшәгән (фин-угыр телле халыклар һ.б.).
Бөек Болгар иле 665 елда төзелеп, 679 елда хәзәрләр басымы астында таркала. Ләкин кайбер чыганакларга караганда, Византия елъязмачылары Прокопий һәм Никифор буенча Иске Болгар дәүләте 165 елда телгә алына[1].
Иске Бөек Болгар иле чикләре турында төрле теорияләр бар:
![]() | |
![]() | |
Төзелү тарихы
Шәһәрләр Ханнар 1552 Мәдәният
Социаль һәм дини тормыш Уфа губернасы |
Болгарлар чыгышы буенча төрле теорияләр бар: 1) төрки чыгыш, 2) Бахтәр-Иран чыгышы, ләкин рәсми теорияләргә караганда болгарлар һуннар белән килгән борынгы төрки халык булып санала. Болгарларның Һинд-Аурупалы - Бахтәр-Иранлы чыгышы тик Бактр-Баһтр-Бәлех-Болгар тарихи исемнәре һәм татарлар белән иранлылар охшаш ДНК-гаплогруппалары белән дәлилләнә [2]. Кайбер белгечләр болгарлар - төркиләштерелгән Һинд-Аурупалы (Бахтәр-Иран) кабиләләре булган дип саныйлар.
Борынгы Болгарлар (яки "протоболгарлар") Кара белән Каспий диңгезләре арасындагы далаларда б.э.к. 2 гасырдан башлап урнаша алулары мөмкин:
Болгарларның барлыгы турында иң борынгы язу - 354 елгы аноним латин телле хронограф (рус.): Кара диңгез һәм Каспий тирәсендә яшәүче халыклар һәм кабиләләр исемлегенең иң төбендә болгарлар (Vulgares) күрсәтелә[7].
Бөек Болгар дәүләтенең нигезләнүе һәм яшәеше 6 гасыр азагында-7 гасыр башында Константинопольда урнашкан Византия империясе императоры Ираклий I нең (ингл.) сараенда тәрбия алган һәм укыган болгарларның Дуло нәселеннән Кубрат исемле шәхесе, болгарларның башлыгы булгач - аның акыллы сәясәте белән бәйле.
Риваятьтә Бөек Болгар Иленең салучы Кубрат улларыннан бишесенең исеме аталган: өлкәне — Батбай, икенчесе — Котраг, өченчесе — Аспарух, дүртенчесе - Кубер, бишенчесе - Әлчек. Төркиләрнең Хәзәр каһанлыгы дәүләте болгарларны торган саен кысрыклаганнар.
Бу бүлек тәмамланмаган. Бүлекне төзәтеп һәм тулыландырып, сез проектка ярдәм итә аласыз. |
Кубратның бишенче улы Әлчек үз гаскәре белән Италиягә күчә. 662 елда ул лангобардлар биләмәләрендә урнашкач Гримоальд 1 патшасыннан хәрби хезмәт итәр өчен җир сораган.
Патша Гримуальд Әлчек җитәкләгән болгарларны Беневенто таба - Селини, Бовиана, Инзерния җирләренә юнәлткән. Ромуальд Гримуальд улы болгарларны яхшы итеп кабул итә һәм җир бирә[8] .
799 елда яшәгән Павел Диакон белдергәнчә ул вакытта Әлчек болгарлары болгарча дә латинча сөйләшкәннәр.
Боино янындагы Виценне-Кампокьяро некрополендә булган археологик казылмалар буенча 7 гасырда 13 кеше авар-алман йолалары буенча күмелгән булган[9].
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.