From Wikipedia, the free encyclopedia
Әспе (лат. Asparagus) — әспечәләр семьялыгыннан күпьеллык үләннәр, ярымкуаклар һәм лианалар ыругы. Табигатьтә 150 ләп төре билгеле, күбесенчә Евразиядә таралганнар. Татарстан территориясендә бер төре — дарулы әспе (A. officinalis) барлык районнарда да очрый. Болыннарда, далалы сөзәклекләрдә, куак араларында үсә.
Әспе | |
![]() | |
Халыкара фәнни исем | Asparagus L., 1753[1][2][3] |
---|---|
Таксономик ранг | ыру[2] |
Югарырак таксон | Спаржевые[d][1] |
Таксонның халык атамасы | Ошибка Lua в Модуль:Sources на строке 178: attempt to concatenate local 'letter' (a nil value). |
Таксономик төр | A. officinalis[d] |
Җимеш төре | җиләк[d] |
GRIN URL | npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomygenus.aspx?id=1046[4] |
Ссылка на Flora of the Hawaiian Islands | naturalhistory2.si.edu/botany/hawaiianflora/genusdescr.cfm?genus=Asparagus |
![]() |
Май-июль айларында чәчәк ата. Биеклеге 70-120 см. Сабагы шома, тармакланган. Декоратив үсемлек буларак очрый.
Күпьеллык үләнчел үсемлек, озынлыгы 60-100 см. Тамырчасы юан, куе, үрмәле, баусыман өстәмә тамырлары бар. Сабаклары туры. Яфраклары беленер-беленмәс кенә күренә, аксыл, тәңкәсыман, яфрак куентыкларыннан 3-6 шар җепсыман яшел бәбәкләр — кладодийлар үсеп чыга. Ике өйле үсемлек, кайбер бәбәкләрдә ата, ә башкаларында фәкать ана чәчәкләр генә барлыкка килә. Чәчәкләре чагыштырмача зур түгел, сабында 1-2 шәр чәчәк була. Чәчәк тирәлеге кыңгыраусыман, яшькелт. Җимешләре — шарсыман кызыл җиләкләр. Май-июльдә чәчәк ата. Җимешләре август-сентябрьдә өлгерә. Орлыклардан һәм вегетатив юл белән үрчи. Аның кечкенә яфраклары энәгә охшаган. Әгәр ул кыш көне өй шартларында, җәй көне бакчада үстерелсә, флорист белгечләр аның сабагын кисеп, чәчәк атучы үсемлекләрне бизәү өчен кулланалар. Өй шартларында да, бакчада да ак төстәге кечкенә чәчәк ата, ә аннары кызыл төстәге кечкенә гәрәбә төсле җимешләре барлыкка килә. Өй шартларында күбесенчә Энәле эспә (лат. Asparagus acutifolius) үстерелә. Бу төрнең җир асты өлеше тармакланып үсә, тамыры яхшы үсеш алган. Ватаны-Көньяк Африка.
Составында аксым, углеводлар, төрле витаминнар, шикәр, минераль тозлар булганлыктан, яшь итләч бәбәкләре ашарга яраклы. Тамырча һәм тамырларында сапониннар, кумарин, эфир мае, каротин, өлгергән җимешләрендә шикәр, май бар.
Халык медицинасында яшь бәбәкләр төнәтмәсе һәм пешкән тамыр суы йөрәк авыртканда, сидек юллары ялкынсынганда кулланыла.
Бал бирүче үсемлек[5].
Әспе орлыкларын май-апрель аенда ком, черегән яфрак салынган йомшак туфракка чәчәләр. Язгы спаржаны кечкенә керамик чүлмәкләргә күчереп утырталар. Ә куак үрчеткәндә беренче чиратта һәр куакны аерым бүлеп алалар. Әспенең кисеп алынган ботакларын чәчәк бәйләмнәрен бизәү өчен кулланалар.
Якты кояшта, күләгәдә дә үсүен дәвам итә
Кышкы һава температурасы 12-15 градустан түбән төшмәү яхшырак.
Җәй көне туфракның дымлы булуын ярата. Кыш көне туфракның өслеге кипкәндә су сибәләр.
Үсемлек һаваның һәрвакыт дымлы булуына таләпчән, шуңа күрә көнгә бер тапкыр су сибү яхшы. Дым җитмәсә, энәләре коела башлый.
Яфракларның төсе ачык, сабагы нык булсын өчен, яз, җәй көннәрендә минераль ашлама белән тукландыралар. Туфрак уңдырышлы булсын өчен, елына бер яки күбрәк тапкыр тирес кертергә мөмкин.
Фитофтороз, тамыр череге, күгәрек авырулары булырга мөмкин.
Төпләрен аеру һәм орлык чәчү белән үрчи. Төп 4-5 елга бер тапкыр бүленә. Орлык белән үрчетү март, апрель айларында теплицаларда яхшырак[8].
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.