Loading AI tools
Türk dili Vikipedi'den, özgür ansiklopediden
Çuvaşça (Çuvaşça: Чӑвашла / Căvašla), Rusya'nın orta kesiminde, Ural Dağları’nın batısında konuşulan çağdaş dönem Türki dillerden biridir. Türk dillerinin Ogur-Bolgar grubu öbeğinden varlığını korumuş tek dilidir. Çuvaşça, Çuvaşların anadili ve Çuvaşistan’ın resmî dilidir. Yaklaşık iki milyon kişi tarafından konuşulur. 2002 verilerine göre Çuvaşistan’da bu dili konuşan nüfusun % 92 etnik olarak Çuvaş, % 8’i ise başka etnik kökenlidir. Çuvaşça, okullarda eğitim dili olmasına ve medyada kullanılmasına karşın, Rusçanın yaygın kullanımından dolayı tehlike altında olan bir dildir.
Çuvaşça | |
---|---|
Чӑвашла, Căvašla | |
Telaffuz | [tɕəʋaʂˈla] |
Bölge | Çuvaşya |
Etnisite | Çuvaşlar |
Konuşan sayısı | 1.08 milyon (2010)[1] |
Dil ailesi | |
Yazı sistemi | Kiril |
Resmî durumu | |
Resmî dil | ![]() |
Dil kodları | |
ISO 639-1 | cv |
ISO 639-2 | chv |
ISO 639-3 | chv |
![]() Çuvaşçanın Rusya içindeki coğrafi dağılımı |
Çuvaşça diğer Türki dillerden büyük oranda ayrışmıştır. Öyle ki, diğer Türki diller karşılıklı anlaşılabilirken, Çuvaşça için bu geçerli değildir. Hatta, dil bilimciler tarafından ilk olarak bir Fin-Ugor dili olduğu sanılmıştır.[4] 13. ve 14. yüzyılda dikilmiş, bugünkü Tataristan'da yoğunlaşan, İdil Bulgar kitabelerinde Çuvaşların atası olan bir dil kullanılmıştır.[5]
Bazı akademisyenler Çuvaşça'nın diğer Türki dillerinden çok uzak olduğunu savunup eski Bulgar dilinin Hunca ile bağlantılı olduğunu savunmuş ve bu genişletişmiş Oğur öbeğinin Türk dillerinin lehçesi olarak değerlendirilmesi yerine Hun-Bulgar veya Hun dillerinin bir parçası olarak değerlendirilmesi gerektiğini savunmuştur.[6][7]
Volga dirseğindeki Kazan'da, ileride -Tatarlar ve Başkırlar arasında dağılmış olarak- Volga ve Ural arasındaki bölgede, nispeten az olan sayılarına rağmen (1959 sayımına göre 1.470.000) dil bilim ve etnoloji açısından en ilgi çekici ve en önemli Türk halklarından biri olan Çuvaşlar (Çavaş) yaşar. Hem farklı etnik hususiyetleri hem de ağız hususiyetlerine göre Çuvaşlar iki ana gruba ayrılırlar: Kozmodem'jansk, Çeboksary, Jadrin ve Kurmyş kasabalarında Yukarı Çuvaşlar (viryal < *üz el "yukarı memleket, yukarı halk") ve Aşağı Çuvaşlar (anatri < *enet ôegi ? 'aşağıda [Volga ve devamında] bulunanlar'), ayrıca, bilhassa Volga kıyısı dağları boyunca Cyvil'sk'den, Tetyuşi üzerinden Ul'janovsk (eski Simbirsk, Step Çuvaşlarının merkezi) bölgesine kadar olan yerdeki Step Çuvaşları önemle kaydedilmelidir.[8]
Çuvaşçanın ünsüzleri şunlardır: /p/ (п), /t/ (т), /k/ (к), /tɕ/ (ч), /ʂ/ (ш), /ɕ/ (ç), /χ/ (х), /ʋ/ (в), /m/ (м), /n/ (н), /l/ (л), /r/ (р), /j/ (й).
Günümüzde diğer Türkî dillere çok uzak olan Çuvaşçanın önemli ses değişimleri vardır:
Gümüş sözcüğünün Çuvaşçası “kĕmĕl” şeklindedir.
'Örnekler: Türkiye Türkçesi “sekiz”, Çuvaşçada sakăr. “Siz” kişi zamiri Çuvaşçada “esir”. “Buzağı” sözcüğü Çuvaşçada “păru”
Aşağıdaki tablo, Şaz grubuna ait Türkçe ile Tatarcanın Lir grubuna ait Çuvaşça ile kelime karşılaştırmalarını içermektedir:[9]
Çuvaşça | Tatarca | Türkçe |
---|---|---|
amak | emek | emek |
ala | elek | elek |
ala | el | el |
ada | öt, öd | ötmek |
ar | ir, er | er |
ojir | ajir | ayır |
şidik | tişük | açık |
şina | sinek | sinek |
hir | kız | kız |
sir | cer | yer |
bü | büke | büğet |
haşpa | çapka | şapka |
ças | kaş | kaş |
pa | bav | bağ |
chol | kol | kol |
kibe | kebi | giysi |
puş | baş | baş |
Çuvaşça[9] | Tatarca | Türkçe |
---|---|---|
halha | kolak | kulak |
asajak | asak | asık |
tuvı | türe | tören |
hora | kara | kara |
Tora | Tänri | Tanrı |
tatla | tatlı | tatlı |
sjok | yuk | yok |
kümül | kömiş | gümüş |
iltin | altın | altın |
hunazam | janım | canım |
oj | ay | ay |
gon | kün | gün |
jon | kan | kan |
kisne | kiçi | küçük |
sjül | jüle | yüksek |
Çuvaşça | Tatarca | Türkçe |
---|---|---|
sjoradan | jaratan | yaratan |
con | jan | can |
kebe | kiyim | kebe,giysi |
pül | böl | böl |
jit | it | it(köpek) |
ter | tür | tür |
sjülen | jilan | yılan |
asşi | jasatşi | yaşatıcı |
sil | jel | yel |
sjüren | - | süren |
ijis | aş | yiğiş/yemek |
ij | eb | ev |
az | ad | ad |
jomzja | kamcı | kamcı(şaman) |
Çuvaşça | Tatarca | Türkçe |
---|---|---|
kür | köz | güz |
anne | ana | anne |
kör | köz | göz |
atte | ata | ata |
kin | kilen | gelin |
here | jörek | yürek |
vilim | ölüm | ölüm |
voda | odun | odun |
vurz | vuruş | dövüş |
vuru | uri | uğru |
vot | ot | od |
kvak | kök | gök(mavi) |
ivil | oul | oğul |
ivis | auş | avuç |
awlanas | ewlenmek | evlenmek |
biras | birmek | vermek |
bolas | bolmak | olmak |
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.