Loading AI tools
5. ve en tanınmış Abbâsî hâlifesi (s. 786–809) Vikipedi'den, özgür ansiklopediden
Harun Reşid (Arapça: هارون الرشيد; d. 17 Mart 763 - ö. 24 Mart 809), beşinci ve en tanınmış Abbasi halifesi. 763'te babası Mehdi'nin o zaman bulunduğu İran'da (modern Tahran yakınlarında) bulunan Rey şehrinde doğdu. 786'da halife olan kardeşi Hâdî'nin ölmesi üzerine halifeliğe geçti. Hayatının çoğunu Bağdat'ta ve hilafetinin sonlarında yerleştiği Rakka şehrinde geçirdi. 24 Mart 809'da Horasan'ın Tus şehrinde öldü ve orada toprağa verildi. Harun Reşid'in halifelik döneminde Abbasiler çok büyük askerî, siyasal, kültürel ve bilimsel gelişmeler kaydettiler.[1]
Hârûn Reşîd Ebû Ca'fer Hârûn er-Reşîd هارون الرشيد | |||||
---|---|---|---|---|---|
![]() Hârûn Reşîd'in tasvir edildiği bir çizim. | |||||
5. Abbâsî Hâlifesi | |||||
Hüküm süresi | 14 Eylül 786 – 24 Mart 809 | ||||
Önce gelen | Hâdî | ||||
Sonra gelen | Emîn | ||||
Doğum | 20 Mart 763 Rey, Abbâsî Hâlifeliği (bugünkü Tahran, İran) | ||||
Ölüm | 24 Mart 809 (46 yaşında) Tus, Abbâsî Hâlifeliği (bugünkü Razavi Horasan, İran) | ||||
Defin | Harun Reşid Türbesi, İmam Rıza Camii, Meşhed, İran | ||||
| |||||
Hanedan | Abbâsî Hanedanı | ||||
Babası | Mehdi | ||||
Annesi | el-Hayzüran bint Ata | ||||
Dini | Sünni İslam |
Harun Reşid ve halifeliği döneminde kendi yaşamı ve saray hayatı hakkında birçok söylentiler, hikâyeler ve masallar yazıya kaydedilmiş ve bunlar halk arasında popülerleşip yaygınlaşınca zamanımıza kadar gelmiştir. Bunlardan bazılarının temelinde gerçekler yatmakla beraber büyük ölçüde hayal mahsulleridir.
Harun Reşid İran'da Rey şehrinde 763'te doğmuştur. 775-785 döneminde üçüncü Abbasi halifesi olarak hüküm süren babası Mehdi'nin üçüncü oğludur. Annesi Hayzuran adında Yemen asıllı bir cariyedir. Fakat annesi, çok güçlü karakteri ile kocasının ve sonra oğullarının halifelik dönemlerinde Abbasi devlet politikasında büyük etkisi olmuştur. Annesi ve babasının en çok sevdikleri oğulları olan Harun'un çocukluğu Bağdat'taki Abbasi sarayında büyük bir lüks içinde geçmiştir. Hocası, Bermaki ailesinin Abbasiler zamanında çok önemli mevkilere geçmesini sağlayan Yahya bin Halid Bermaki idi. Harun, Yahya bin Halid'in üç oğlu olan Fadıl, Cafer ve Muhammed'in çocukluk arkadaşı idi. Fadıl ile Harun süt kardeşi idiler ve Cafer'de Harun'un çok yakın arkadaşı idi.[2]
Harun babası Mehdi'nin halifelik döneminde Bizans-Abbasiler Savasi (775-783) sırasında 781 ve 782'de açılan seferlerde Abbasi ordularına komutanlık etmiştir. 782'deki seferde Abbasi ordusunun büyük kısmı ile Boğaziçi kıyılarına Hrisopolis'e (modern Üsküdar) kadar gelmiştir. Bu seferde ordusunun Batı Anadolu'ya gönderilen bir kısmı Trakya Theması askeri valisi olan Mihail Lachanodrakon'un komuta ettiği bir Bizans ordusuna karşı yenilgiye uğramıştır. Harun ve komutasındaki ordu ile büyük ganimetle geri dönmekte iken Bizans imparatoru naibi olan İrini temsilcileri ile Abbasilerin lehinde bir barış anlaşması yapılmasını sağlamıştır.
Bundan sonra Harun'a Mısır, Suriye ve Güney Kafkasya ve Azerbaycan eyaletlerinden oluşan Batı bölgelerinin genel valiliği verilmiştir. Genel valilik yapmakta iken en yakın danışmanı ve bu büyük bölgenin gerçek idarecisi ise eski hocası, Yahya bin Halid Bermaki olmuştur.
Babası 784'te öldükten sonra halifelik, ağabeyi olan Hadi'ye geçmiştir. Hadi ile Harun'un iyi geçinemedikleri bildirilir. Örneğin babalarının halifeliği sırasında iki kardeşin Dicle'yi dar bir köprüden geçmeleri gerekince Hadi'nin yaveri olan emir, Harun'un ilk olarak geçmesini önlemek için "Veliahtın senden önce geçmesini bekle" diye Harun'a sert bir emir vermiş; Harun "Başüstüne emir senin" diye yanıt vermiş ama Halife olduktan sonra bu yaveri idam ettirmiştir.[2]
Hadi, kendi öldükten sonra halifeliğin kardeşi Harun'a değil de kendi genç oğluna geçmesi için istişarelere geçti.[3] Bağdat'taki bütün Abbasi bürokratları, zamanının halifesine Hadi'ye dalkavukluk etmeleri nedeniyle, kabule hazır olduklarını bildirmişlerdir. Fakat Bermakiler Harun'un veliahtlıktan atılmasını kabul etmediler. Başvezir olan Yahya Bermaki Halife Hadi'ye bu kararın akla uygun olmadığını ve ortaya fitne çıkarabileceğini söyleyerek onu uyardı. Hadi bir müddet düşündükten sonra bu konuda kendisinin haklı olduğunu telkin eden bürokratlara uyarak küçük oğlunu vârisi olarak ilan etmiştir. Kendini uyaran Yahya Bermaki'yi de hapse attırmıştır. Bu haberi alan Harun, Abbasi devleti batı eyaletleri genel valiliği görevini bırakarak yarı emekli bir hayat yaşamaya başlamıştır.
Hadi ancak 784-786 döneminde halifelik yapmıştır. 786'da Musul civarında bir bağ köşkünde iken hastalanmış ve ölmüştür. Bu beklenmedik ölümün üzerine çeşitli söylentiler çıkmıştır.[4]
Önceki halife ve Harun Reşid'in ağabeyi olan Hâdî, halefi olarak oğlu Cafer'in veliahtlığını ilan etmiş ve bunu Harun Reşid'e kabul ettirip onun Abbasi devleti batı eyaletleri genel valiliğinden ayrılmasına neden olmuştu. Harun Reşid, ağabeyinin 786'da ölümünden sonra halifeliğe gelir gelmez, yeğeni Cafer'i kendisine biat etmeye zorlamış ve oğlu Memun'u veliaht şehzade olarak tayin etmiştir.
Tahta geçtiği gün, bir Fars kölesi olan cariyesi Meracil'den olma ilk oğlu Abdullah dünyaya gelmiştir. Halife Reşid bu doğumu iyi bir işaret olarak nitelendirerek Abdullah'a, El-Memun lakabını vermiş ve oğlu Memun'u veliaht şehzade olarak ilan etmiştir. Bunun sonucunda kardeşi Hadi'nin oğlu Cafer sanki siyaset sahnesinden çekilmiştir. Bir süre sonra hanımlarından Zübeyde Bint Cafer'den ikinci oğlu Muhammed El-Emin doğmuştur. Fakat Memun'un annesinin bir cariye iken, Emin'in annesinin (Zübeyde) Farslı asilzade kızı olması dolayısıyla ve bundan annesi ve yandaşlarının hoşnut olmaması sebebi ile fikrini değiştirerek 802'de henüz beş yaşını tamamlamamış olan El-Emin'i veliaht tayin etti. Daha sonra iki oğlu arasında şöyle bir paylaşım yaptı: Emin, veliahd olarak İmparatorluğun batısına (Irak ve Suriye) genel vali olarak hükmedecek, Memun ise tertipte ikinci sırada gelerek Abbasi ülkesinin doğusuna (Horasan)'a genel vali olacaktı.
Behlül Dânâ (Divane) adıyla bilinen büyük bir zat ise Halife Harun Reşid zamanında yaşamış, halifenin hep yanında olmuştur.
Zübeyde bint Cafer Harun Reşid'le 781 yılında evlendi. Zamanının politik alanda en güçlü kadını olarak ün yaptı. Zübeyde, halife Mansur'un torunu ve Harun Reşid'in kuzeni idi.
8. İmam Ali Er-Rıza Hicri 148 yılının Zilkade ayının 11. günü Medine'de İmam Musa al-Kazim'ın evinde doğmuştur. İmamlığı babasından devralmıştır.
Ehlullahtan Behlûl Dânâ, bir gün halife Harun Reşit ile karşılaşır. Kendisini tanıyan hükümdar, bu zata: "–Ey Behlûl! Nereden geliyorsun böyle?” diye sorar. O, hiç düşünmeden: "–Cehennemden geliyorum” cevabını verir. Harun Reşit, şaşırarak tekrar sorar: "–Ne işin vardı orada?" Behlûl Dânâ anlatır: "–Efendim; ateş lâzım olmuştu. Cehenneme gideyim de biraz isteyim dedim. Fakat oradaki memur bana "–Burada ateş yoktur” dedi. "–Nasıl olur, Cehennem ateş yeri değil mi?” diye sorunca: "–Evet; gerçekten burada ateş yoktur. Her gelen, ateşini Dünyadan getirir» cevabını verdi.” Dehşete kapılan Harun Reşit büyük bir üzüntüyle sordu: "–Behlûl! Ne yapayım ki, oraya ateş götürmeyeyim?” Behlûl Dânâ, hızla uzaklaşırken haykırdı: "–Adâlet! Adâlet! Adâlet!
Harun Reşid iki defa evlilik yapmıştir. Eşlerinin isimleri :
Hareminde yaklaşık 2.000 sayıda kadın cariye bulunduğu bildirilir.
Harun Reşid'in onbiri cariyelerden olan, on üç oğlu ve dört kızı bulunmaktaydıı.[5] Tabari bunlardan şunların adını vermektedir:
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.