ฮอร์โมน (อังกฤษ: hormone มาจากภาษากรีก horman แปลว่า เคลื่อนไหว) คือ ตัวนำส่งสารเคมีจากเซลล์กลุ่มของเซลล์หนึ่งไปยังเซลล์อื่น ๆ สิ่งมีชีวิตหลายเซลล์ (multicellular organism) ทั้งพืชและสัตว์ สามารถผลิตฮอร์โมนได้ที่ ต่อมไร้ท่อ (endocrine gland) โมเลกุลของฮอร์โมนจะถูกปล่อยโดยตรงยังกระแสเลือด ของเหลวในร่างกายอื่นๆ หรือเนื้อเยื่อใกล้เคียง
หน้าที่ของฮอร์โมน คือการส่งสัญญาณให้ทำงานหรือหยุดทำงาน เช่น
- กระตุ้นหรือยับยั้งการเจริญเติบโต
- กระตุ้นหรือยับยั้งโปรแกรมการสลายตัวของเซลล์
- กระตุ้นหรือยับยั้งระบบภูมิคุ้มกัน
- ควบคุม กระบวนการสร้างและสลาย (metabolism) และเตรียมพร้อมสำหรับบทบาทใหม่ๆ เช่น การต่อสู้ หนี หรือ กำหนดช่วงเวลาของชีวิตเช่น วัยรุ่น วัยมีครอบครัวมีลูกหลานไว้สืบสกุล และวัยทอง
อัตราการผลิตฮอร์โมนจะถูกควบคุมโดยระบบ ภาวะธำรงดุล (Homeostasis) ซึ่งจะเป็นแบบผลป้อนกลับทางลบ (negative feedback) ระบบควบคุมภาวะธำรงดุลของฮอร์โมนมีส่วนของการผลิตที่ขึ้นกับ กระบวนการสร้างและสลาย (metabolism) ของฮอร์โมนเป็นตัวกำหนดที่สำคัญ
การหลั่ง ฮอร์โมน ถูกกระตุ้นหรือยับยั้ง โดย
- ฮอร์โมน อื่น (กระตุ้น หรือ ปล่อย ฮอร์โมน)
- ความเข็มข้นของไออนในพลาสมา หรือสารอาหาร และการเชื่อมต่อกับ กลอบูลิน (globulin)
- นิวรอน (Neuron) และบทบาททางจิตใจ
- การเปลี่ยนแปลงของสิ่งแวดล้อม เช่น แสงและอุณหภูมิ
ฮอร์โมนกลุ่มพิเศษได้แก่ โทรฟิกฮอร์โมน (trophic hormone) มีบทบาทกระตุ้นการผลิตฮอร์โมนในต่อมไร้ท่ออื่น เช่น ไทรอยด์ - สติมูเลติ่ง ฮอร์โมน (thyroid-stimulating hormone (TSH)) มีบทบาทเกี่ยวกับการเจริญเติบโต และกระตุ้นฮอร์โมนอื่นของต่อมไทรอยด์
ล่าสุดพบสารประกอบใหม่ที่อยู่ในกลุ่มฮอร์โมน ชื่อ "ฮอร์โมนหิว" ("Hunger Hormones") ซึ่งประกอบด้วย
- กรีลิน (ghrelin)
- โอรีซิน (orexin )
- พีวายวาย 3-36 (PYY 3-36)
- และ แอนตาโกนิสต์ ของมันชื่อ เลปติน (leptin)
ฮอร์โมนของสัตว์มีกระดูกสันหลังแบ่งออกเป็น 4 กลุ่มดังนี้:
- ฮอร์โมนอนุพันธ์ของอะมีน (Amine-derived hormone) เป็นอนุพันธ์ของ กรดอะมิโน ไทโรซีน และ ทริปโตแฟน (tryptophan) ตัวอย่าง เช่น แคทีคอลามีน (catecholamine) และ ไทโรซีน (thyroxine)
- เพปไทด์ฮอร์โมน (Peptide hormone) ประกอบด้วยโซ่ของ กรดอะมิโน ตัวอย่าง เช่น เพปไทด์ฮอร์โมน เล็กอย่าง TRH และ วาโซเพรสซิน เพปไทด์ประกอบด้วยโซ่ กรดอะมิโน ที่ต่อกันเป็นโมเลกุลของ โปรตีน ตัวอย่าง โปรตีนฮอร์โมน ได้แก่ อินสุลิน และโกรว์ทฮอร์โมน
- สเตอรอยด์ฮอร์โมน (Steroid hormone) เป็นอนุพันธ์จาก คอเลสเตอรอล (cholesterol) แหล่งผลิตในร่างกายได้แก่ เปลือกต่อมหมวกไต (adrenal cortex) และ ต่อมบ่งเพศ (gonad) ตัวอย่างเช่น
- สเตอรอยด์ฮอร์โมน คือ เทสโตสเตอโรน และ คอร์ติโซน
- สเตอรอลฮอร์โมน (Sterol hormone) เช่น แคลซิตริออล
- ลิพิด และ ฟอสโฟลิพิด มี ฮอร์โมน ดังนี้
- ลิพิดเช่น กรดไลโนเลนิก (linoleic acid)
- ฟอสโฟลิพิด เช่น กรดอาแรคคิโดนิก (arachidonic acid)
- อีไอโคซานอยด์ (eicosanoid) เช่น โปรสตาแกลนดิน (prostaglandin)
อะมีน ฮอร์โมน(amine hormone)
ฮอร์โมนอนุพันธ์ของอะมีน:
เพปไทด์ ฮอร์โมน (peptide hormone)
เพปไทด์ฮอร์โมน:
- แอนตี้มูลเลอเรียน ฮอร์โมน (AMH, mullerian inhibiting factor หรือ ฮอร์โมน)
- อะดิโปเนกติน (adiponectin และ Acrp30)
- อะดริโนคอร์ติโคโทปิก ฮอร์โมน (adrenocorticotropic hormone-ACTH, corticotropin)
- แองกิโอเทนซิโนเจน และ แองกิโอเทนซิน
- แอนตี้ไดยูรีติก ฮอร์โมน (ADH, vasopressin, arginine vasopressin, AVP)
- เอเทรียล-เนตริยูรีติก เพปไทด์ (ANP, atriopeptin)
- แคลซิโทนิน (calcitonin)
- คอลีซีสโตคินิน (cholecystokinin-CCK)
- คอร์ติโคโทรปิน-รีลีสซิ่ง ฮอร์โมน (CRH)
- อัริโทรพอยอีติน (EPO)
- ฟอลลิเคิล สติมูเลติง ฮอร์โมน (FSH)
- แกสตริน (gastrin)
- กลูคากอน (glucagon)
- โกนาโดโทรปิน-รีลีสซิ่ง ฮอร์โมน (GnRH)
- โกรวท์ ฮอร์โมน-รีลีสซิ่ง ฮอร์โมน (GHRH)
- ฮูแมน คอริโอนิก โกนาโดโทรปิน (hCG)
- โกรวท์ ฮอร์โมน (GH or hGH)
- อินสุลิน (insulin)
- อินสุลิน-ไลค์ โกรวท์ แฟคเตอร์ (IGF, also somatomedin)
- เลปติน (leptin)
- ลูทีอิไนซิ่ง ฮอร์โมน (LH)
- มีลาโนไซต์ สติมูเลติง ฮอร์โมน (MSH or α-MSH)
- นิวโรเพปไทด์ วาย (neuropeptide Y)
- ออกซิโตซิน (oxytocin)
- พาราไทรอยด์ ฮอร์โมน (PTH)
- โปรแลกติน (PRL)
- เรนิน (renin)
- เซครีติน (secretin)
- โซมาโตสแตติน (somatostatin)
- ทรอมโบพอยอีติน (thrombopoietin)
- ไทรอยด์-สติมูเลติง ฮอร์โมน (TSH)
- ไทโรโทรปิน-รีลีสซิ่ง ฮอร์โมน (TRH)
สเตอรอยด์ และ สเตอรอล ฮอร์โมน (steroid hormone)
สเตอรอยด์ฮอร์โมน:
- กลูโคคอร์ติคอยด์ (Glucocorticoid)
- มิเนอรัลโลคอร์ติคอยด์ (Mineralocorticoid)
- อัลโดสเตอโรน (aldosterone)
- เซ็กซ์ สเตอรอยด์ (Sex steroid)
- แอนโดรเจน (Androgen)
- เทสโตสเตอโรน (testosterone)
- ดีไฮโดรอิพิแอนโดรสเตอโรน (dehydroepiandrosterone-DHEA)
- ดีไฮโดรอิพิแอนโดรสเตอโรนซัลเฟต (dehydroepiandrosterone sulfate-DHEAS)
- แอนโดรสตินิไดโอน (androstenedione)
- ไดไฮโดรเทสโตสเตอโรน (dihydrotestosterone-DHT)
- เอสโตรเจน (Estrogen)
- โปรเจสตาเจน (Progestagen)
สเตอรอล ฮอร์โมน:
ลิพิด ฮอร์โมน (lipid hormone)
ลิพิด และ ฟอสโฟลิพิด ฮอร์โมน (อีไอโคซานอยด์) :
- โปรสตาแกลนดิน (prostaglandin)
- ลิวโคไตรอีน (leukotriene)
- โปรสไซคลิน (prostacyclin)
- ทรอมโบเซน (thromboxane)
- Henderson J. Ernest Starling and 'Hormones': an historical commentary. J Endocrinol 2005;184:5-10. PMID 15642778.