From Wikipedia, the free encyclopedia
Murad IV (27 Korrik 1612 - 8 shkurt 1640) ishte sulltan i Perandorise Osmane prej 1623 deri ne 1640, i njohur per ringritjen e autoritetit shteteror si dhe per metodat brutale te perdorura. Murad IV lindi ne Konstandinopoje, djali i Sulltan Ahmed I (v.m. 1603 - 1617) dhe Sulltaneshe Kosemit. Ai erdhi ne pushtet fale nje konspiracie ne pallatin mbreteror, kur ishte 11 vjec duke pasuar xhaxhane e tij, sulltan Mustafa I (v.m. 1617-1618, 1622-1623). Per shkak te moshes se tij, deri ne 18 Maj 1632, perandoria u drejtua nga e ema si regjente (turqisht: nāʾib-i salṭanat). Sundimi i tij eshte i njohur per luften Otomano-Safavide, perfundimi i se ciles do te shkaktonte ndarjen e Kaukazit midis 2 superfuqive perandorake perreth 2 shekujsh, duke formuar, gjithashtu, themelin per kufijte midis Turqise-Iranit-Irakut.
Sulltan Murat IV | |
---|---|
![]() | |
Sulltan i Perandorisë Osmane | |
Në detyrë 10 shtator 1623 – 8 shkurt 1640 | |
Paraprirë nga | Mustafai I |
Pasuar nga | Ibrahimi |
Të dhëna vetjake | |
U lind më | 26 korrik 1612 Stamboll Perandoria Osmane |
Vdiq më | 8 shkurt 1640 Stamboll Perandoria Osmane |
Nënshtetësia | Turk |
Punësimi | Sulltan(Perandor) |
Murad IV lindi me 27 Korrik 1612, nga prinderit: Sulltan Ahmed I dhe bashkeshortja e tij ligjore, Sulltanesha Kosem, me prejardhje etnike greke. Pas vdekjes se te atit, ne moshen 6-vjecare, ai u mbyll ne dhomen e vecante te pasardhesve, Kafes, se bashku me vellezerit e tij, Suleiman, Kasim, Beyazid dhe Ibrahim.
Veziri i Madh, Kemankesh Ali Pasha dhe Shejhulislam Yahya Efendi u shkarkuan nga pozicioni i tyre. Diten tjeter, ai u cua ne Mazoleumin e Sultan Eyupit ku iu dhane shpatat e profetit Muhammed dhe Sultan Yavuz Selimit. 5 dite me vone, ai behet synet.
Sulltan Murad IV, per nje kohe te gjate ishte nen kontrollin e te afermve te tij. Ne vitet e para te salltanatit, e ema e tij e drejtonte perandorine si regjente permes tij. Ne kete periudhe, perandoria Safavide pushtoi Irakun, Anadolli Verior shpertheu ne revolta dhe ne 1631 jeniceret bastisen pallatin mbreteror, duke vrare shume njeres, midis te cileve ishte dhe Veziri i Madh te asaj kohe.
Pas vdekjes se Vezirit te madh Cerkesh Mehmed Pasha gjate dimrit ne Tokat, Bejlerbeu i Dijarbakerrit, Hafiz Ahmed Pasha e pasoi ate ne kete pozicion me 8 shkurt 1625.
Nje epidemi, qe filloi ne veren e 1625, e quajtur murtaja e Bajrampashait, u perhap duke rrezikuar popullin e Stambollit. Mesatarisht rreth 1000 njerez vdisnin perdite. Popullata u zhvendos drejt Okmejdanit per t't shpetuar murtajes. Situata u perkeqesua ne rrethinat dhe fshatrat jashte Stambollit.
Ne moshen 16-vjecare me 1628, ai urdheroi ekzekutimin e kunatit te tij (bashkeshorti i se motres, Sulltaneshe Geverhanit, i cili ishte drejtuesi i Egjiptit), Pashai Kara Mustafa (mustafai i zi), per krimin e "te vepruarit kunder ligjit te Zotit".
Murad IV urdheroi ndalimin e konsumit te alkoolit, duhanit dhe kafes ne Konstandinopoje. Cdokush qe kapej duke thyer ndalesat, denohej me vdekje. Ai ringriti reputacionin e gjyqesorit duke reformuar ligjet ekzistuese me ane te vendosjes se denimeve me te ashpra, duke perfshire denimin me vdekje. Njehere, thuhet se ai mbyti vezirin e madh per shkak se ky zyrtar kishte guxuar te dhunonte vjehrren e tij.
Me 2 shtator 1633, zjarri ne Cibali dogji 1/5 e qytetit. Zjarri filloi diten kur nje pjestar i ekuipazhit te nje anijeje djeg dicka ne momentin kur anija eshte ankoruar ne port. Zjarri u perhap duke djegur distriktet me te bukura te Stambollit, nga Yeniodas tek Mollagurani, nga porta e Fenerit ne Sultanselim deri tek xhamite e Mesihpashes,Bali Pashes dhe Lutfi Pashes, nga saraji i Shahibuhanit deri tek Ukapani i Atpazarit, nga apartamentet e Bostanzades deri tek pazari Sofular. Zjarri zgjati perreth 30 ore dhe arriti te shuhej vetem kur pushoi era.
Sundimi i Murad IV eshte me i njohur per luften Otomano-Safavide (1632-1639) kunder Persise (Irani i sotem), ne te cilin forcat otomane arriten te pushtojne Azerbajxhanin, Tebrizin, Hamadanin si dhe rimarrja e Bagdatit me 1638. Traktati i Zuhabit, pas mbarimit te luftes, pergjithesisht rikonfirmoi kufijte per te cilat ishin rene dakord ne Paqen e Amasjas: Gjeorgjia Lindore, Azerbajxhani dhe Dagestani do ti mbeteshin Safavideve ndersa Gjeorgjia Perendimore do ti mbetej Otomaneve. Mesopotami u mor nga Perandoria Otomane perfundimisht. Keta kufij jane pak a shume te njejte si vija e kufirit te sotem midid Irakut dhe Iranit.
Pergjate rrethimit te Bagdatit me 1638, qyteti mbajti qendrese perreth 40 dite derisa me ne fund u detyrua te dorezohej.
Sulltan Muradi vete e komandoi ushtrine Otomane gjate viteve te fundit te luftes
Nderkohe qe ishte duke rrethuar qytetin e Bagdatit, Muradi IV takoi ambasadoret e perandorit Mugal Shah Jahan, Mir Zarif dhe Mir Baraka, te cilet i dhane dhuratat nga perandori: 1000 pale rroba te qepura nga rrobaqepesit me te mire mugal si dhe armatura. Murad IV dhuroi nga armet, shalet, dhe kaftanet me te mire, si dhe urdheroi forcat e tij qe te shoqeronin ambasadoret drejt portit te Basres, ku ata u nisen per ne Thatta dhe me ne fund ne Surat.
Sulltan Murad IV i kushtoi vemendje te madhe arkitektures. Gjate sundimit te tij, u ndertuan shume monumente. Kioska e Bagdatit, e ndertuar me 1635 dhe Kioska e Revanit, e ndertuar me 1638 ne Yerevan, u ndertuan ne stilin vendas. Te tjera: Saraji Kavak, xhamia e Mejdanit, varri/shatervani si dhe shkolla e Dervishit Bajram Pasha dhe xhamia e Shefaretinit ne Konja.
Murad IV ishte poet. Ai perdorte pseudonimin "Murat" per poemat e tij. I pelqente te testonte njerezit me gjeegjezat e tij. Njehere ai shkruajti nje gjeegjeze poetike dhe shpalli se kushdo qe do te mundte qe ta zgjidhte ate, do te shperblehej shume. Xhihadi Bej, nje poet i shkolles Enderun, i dha pergjigjen e duhur dhe sulltani e ngriti ne detyre.
Sulltan Muradi IV ishte gjithashtu edhe nje kompozitor. Ai kompozoi "Uzzal Peshrev".
Per shkak te rendesise se madhe se Sulltaneshe Kosemit gjate viteve te sundimit te tij, si dhe faktit qe te gjithe djemte e tij vdiqen gjate femijerise se hershme, familja e Muradit IV nuk eshte e mire njohur.
Vetem 3 prej konkubinave te tij jane te njohura si dhe prej 32 femijeve te tij,sipas Evilja Celebiut, 5 prej tyre nuk jane identifikuar akoma ndersa disa te tjere jane akoma te panjohur.
Per me teper, asnjerit prej femijeve nuk u dihet me siguri nena.
Nga konkubinat e tij te shumta, vetem 3 prej tyre dihen me emer:
Murad IV kishte te pakten 15 djem, por asnjeri prej tyre nuk i mbijetoi femijerise se hershme.
Sulltan Murad IV kishte te pakten 13 vajza.
Ndryshe nga vellezerit e tyre, te pakten 8 prej tyre mbijetuan deri ne moshen e pjekurise.
Sulltan Murad IV vdiq nga ciroza ne Konstandinopoje ne moshen 27-vjecare me 1640.
Thuhet se, kur ishte ne shtratin e vdekjes, ai urdheroi ekzekutimin e vellait te tij me probleme mendore, pasaardhes Ibrahim (sundoi 1640 - 1648), urdher i cili do te sillte fundin e linjes direkte Otomane. Sidoqofte ky urdher nuk u zbatua kurre.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.