From Wikipedia, the free encyclopedia
| ||||
---|---|---|---|---|
ستارہ داؤدی: دینِ یہودیت دی نشانی | ||||
بانی | موسیٰ۔ | |||
مقام ابتدا | مسوپتامیہ۔ | |||
فرقے | راسخ الاعتقاد یہودیت، رجعت پسند یہودیت، اصلاح یہودیت. | |||
مقدس مقامات | یروشلم، صفد، حبرون، طبریہ | |||
قریبی عقائد والے مذاہب | مسیحیت، اسلام، مندائیت، بہائیت. | |||
مذہبی خاندان | ابراہیمی مذہب۔ | |||
پیروکاراں دی تعداد | 13.4 ملین[1] | |||
دنیا وچ | اسرائیل وچ اکثریت، امریکا وفرانس وچ اہم اقلیت اے۔ تے باقی دنیا وچ اقلیتاں۔ | |||
ترمیم ![]() |
یہودیت | |
![]() ![]() ![]() باب یہودیت | |
عقائد
خدا (اسمائے خدا) • دس احکام • برگزیدہ قوم • انبیا • مسیح • بنیادی عقائد مؤثر شخصیتاں
مکاتب فکر
راسخ العقیدہ • اصلاحی • رجعت پسند • قرائیم • تجدیدی یہودیت • حریدی • انسان دوست • ہیمانوت ثقافت و معاشرہ
تقویم • لسان القدس • ستارہ داؤدی • یہودی شادی • اشکنازی • سفاردی • مزراحی تہوار
مقدس تھاں
|
یہودیت توحیدی تے ابراہیمی ادیان وچوں اک دين اے جس دے تابعين اسلام ميں قومِ نبی موسیٰ يا بنی اسرائيل کہلاندے ہيں مگر تاريخی مطالعہ ميں ایہ دونے ناں اس عصر تے اس قوم دے لئی منتخب ہيں جس دا تورات دے جز خروج (Exodus) ميں ذكر اے۔ اس دے مطابق بنی اسرائيل كو فرعون كی غلامی توں نبی موسٰی نے آزاد كيا تے بحيرہ احمر پار كر دے جزيرہ نمائے سینا لے آئے۔
یہودیت وحدانیت دے اصولاں تے مبنی اک دین اے۔ ایدے منن والے نو یہودی کیندے نے۔ ایناں دی مزہبی کتاب زبور تے تورات اے۔ ایناں دے پیفمبر داؤد تے ابراہیم نے۔ یہودیاں دا ایہ کہنا اے کہ یہودیت اج توں 4000 سال پہلاں شروع ہوئی۔
حالانکہ یہودیت ميں كئی فقہ شامل ہيں، سب اس گل اُتے متفق ہيں کہ دين كی بنياد بيشک نبی موسٰی نے ركھی، مگر دين دا دارومدار تورات تے تلمود دے مطالعہ اُتے اے، نہ كہ كسی ايک شخصیت كی پیروی کرنے پر۔
2006ء دے اواخر تک دنيا ميں یہودیاں كی تعداد 14 ملين سی۔ اس وقت اسرائيل یہودی اکثریت والا واحد ملک اے جتھے اُنہاں كو حقِ خود اراديت پوری طرح حاصل اے۔
یہودی عقائد دی بنیاد خدا دی وحدانیت تے بنی اسرائیل دی فضیلت اے۔[2]
یہودیت كی سب توں اہم دينی كتاب تورات اے جو نہ صرف یہودیاں دے لئی بلكہ مسیحیت تے اسلام ميں وی آسمانی كتاباں ميں شمار كی جاندی اے۔ تورات تناخ دا پہلا حصہ اے۔ "تناخ" كو اكثر انگريزی ميں عبرانی بائبل کہیا جاندا اے كيونكہ تورات دے علاوہ اس ميں دو تے حصے شامل ہيں جنہاں ميں یہودی تاريخ تے عقائد دے اہم عنصر بيان كئے گئے ہيں۔ تناخ دا دوسرا حصہ اے "نوی إيم" يعنی انبياء تے تيسرا "كيتُوِيم" يعنی كتابيں يا درج كردہ چيزيں۔[3]
یہودیت كی يہ سب توں مقدس كتاب قديم عبرانی زبان ميں اے۔ اس دے پانج اجزاء ہيں جنہاں كو موسٰی علیہ السلام كی پنج كتابيں" وی کہیا جاندا اے چونكہ عقيدہ دے مطابق صرف يہ پنج موسٰی اُتے نازل ہوئی تھيں تے تناخ دے باقی حصے اللہ نے تے پيغمبراں يا عام انساناں دے ذمے لگائے سن ۔
تورات ميں كائنات تے انسانی تخليق دا قصّہ درج اے جو آدم تے حوّا توں شروع ہُندا اے، نوح تے سيلاب دا بيان ديتا اے تے فیر ابراہیم كی رسالت، بياہ تے بيٹاں دا قصہ بيان كردا اے۔ تورات كی اس کہانی دا مقصد يہ بيان كرنا اے كہ اللہ نے ابراہیم توں ايک وعدہ يا معاہدہ كيا سی كہ تسيں ميری عبادت كرو تے ميرے احكامات كی پيروی كرو تے ميں تواڈی نسل ميں توں وڈی وڈی قوميں پيدا كراں گا۔
اج یہودیت ميں يہ عہد بہت اہميت ركھدا اے تے ايسے دے بل بوتے اُتے اس دين دے ديگر اعمال مبنی ہيں۔ مثلاً مرداں اُتے ختنہ كی رسم فرض اے، جو اسلام ميں سنتِ ابراہیمی کہلاندی اے، چونكہ اوہ ايسے معاہدے كی علامت سمجھی جاندی اے۔ جو اس رسم كو پورا نہ كرے اوہ ہالاخا (یہودی شرع) دے مطابق یہودی منے نہيں جاندا۔
قوم كی تاريخ دے علاوہ انہاں پنج كتاباں ميں احكامات وی شامل نيں۔ خصوصا اوہ "دس احكامات" جنہاں دا مغرب ميں چرچا رہندا اے۔ تورات وچ کل 613 احکامات مندرج نيں جو شرع اورقوانین، معاشرے تے اخلاقیات نال تعلق رکھدے نيں۔
عبرانی بولی ميں "تورات" دے لغوی معنے ہيں سبق۔ چنانچہ تورات ميں اوہ کچھ شامل اے جس توں ايک دينی قوم كو سبق ہوئے تے جس اُتے تاريخ تے شریعت كی بنياد کھڑی ہوئے ـ
جس زمانے وچ بیت المقدس اُتے روم دا راج سی تے بنی اسرائیل صرف رومی گورنر دی خاص اجازت توں اپنے معبد اُتے آیا کردے سن، اس زمانے دے علما اپنا زیادہ تر وقت شرعی تے فقہی ٖؑغور تے فکر وچ گزاردے سن جو تورات اُتے مبنی تھاـ جدوں سن 70 عیسوی وچ روم نے اس معبد نوں تباہ کر دتا تے موسوی امت بکھر گئی، اس دے علما نے تفسیر تے تفہیم دے کم اُتے تے زور دیاـ نتیجہ ایہ ہويا کہ سن 200 ق م تے سن 200ء دے درمیان اک مصحف جمع ہوئے گیا جس وچ یہودیت دے سب توں نامور علما دی آراء تے تفسیراں شامل سن ـ اس مصحف نوں 'مشناہ (لغوی: روایات جو دہرائی گئیاں نيں) [4]' کہندے نيں ـ[5] آئندہ دی فقہی تے قانونی تفکیر ايسے اُتے مبنی اے تے تلمود ايسے توں ماخوذ اے ـ
مشناہ چھ حصےآں وچ بنٹی ہوئی اے: بیج، عیاد، نساء، نقصانات، مقدس امور تے تحارات ـ البتہ انہاں ناواں توں انکا مکمل مواد ظاہر نئيں ہُندا ـ مثلاً بیج دے حصہ وچ فصلاں دی کاشت توں وابستہ قانونی امور دے نال نال غریباں دا حصہ تے عبادات دے اصول وی شامل نيں ـ ايسے طرح عیاد دے حصہ وچ پیساخ تے شابات جداں تہواراں دے علاوہ مقدس صحف دی کتابت دے اصول وی درج نيں [6] ـ
دوسری تے تیسری صدی عیسوی وچ یہودی اپنے معبد توں محروم درسِ تورات وچ مجذوب رہے ـ سلطنتِ روم نے قوم یہود دے لئی یروشلم وچ کوئی جگہ نہ چھڈی سی ـ چنانچہ اوہ بکھر کر موجودہ اسرائیل تے عراق دے ہور شہراں وچ بس گئےـ تورات نوں پڑھنا تے گزرے علما دے زبانی کلام نوں یاد کر کہ اس پہ غور تے فکر کرنا اک عبادت سی بن گئی ـ اس عبادت دے نتیجہ وچ تلمود وجود وچ آئی ـ
کنعانی تے بابلی مدن ٘٘ماں مقیم یہودی علما نے اپنی زندگی دا مقصد موسیٰ دی تورات نوں سمجھنا تے اس پہ عمل کرنا بنا لیاـ لہذا انہاں نے مشناہ، یعنی انہاں دے گزرے علما تے استاداں (عبرانی: رابی، لغوی: میرے آقا") دی روایات دا مطالعہ اپنا بنیادی موقف بنا دیاـ اس مطالعہ دے نتیجہ وچ تفسیر دی دو قسماں ظاہر ہوئیاں :
دونے قسماں تورات تے مشناہ دے مطالعہ دا نتیجہ نيں ـ
در حقیقت اج دو وکھ مجموعے وجود وچ نيں جنہاں نوں اسيں تلمود دا ناں دے سکدے نيں ـ انہاں وچوں اک پہلے تیار ہوئی جو چوتھی صدی دے اسرائیلی مدن دی پیداوار اے ـ اسنوں یروشالمی تلمود دا ناں دتا جاندا اے ـ[8] دوسری پنجويں صدی وچ بابل وچ مکمل ہوئی تے اسنوں بابلی تلمود کہیا جاندا اے ـ [8] بابلی تلمود نوں ذرہ زیاد عزت حاصل اے تے حال وچ زیادہ استعمال وچ اے ـ
یہودياں اُتے روز كی عبادت فرض اے جس دا جائزہ اس مقالے دے اگلے حصے ميں كِيا جائے گا۔ مگر ايک یہودی خاندان دا پورا ہفتہ شابات (سبت) دے 26 گھنٹےآں كی تياری تے انتظار ميں گزر جاندا اے كيونكہ اوہ 26 گھینٹے پوری طرح عبادت دے لئی وقف ہُندے ہيں۔
شابات (سبت) دا آغاز جمعہ كی شام سورج دے ڈھلنے اُتے ہُندا اے تے اختتام ہفتہ كی رات كو تين ستارے نظر آنے پر۔ اس دوران دين دے پيروكار:
ان پابندياں دے پيچھے منطق يہ اے كہ جدوں يروشلم ميں بنی اسرائيل كی وڈی عبادت گاہ ہُندی سی، جو عالمی یہودیت دا مركز سی، تاں دين دے تمام شرعی فرائض اوتھے ادا ہُندے سن ۔ سن 70 عيسوی ميں روم كی فوج نے اس عبادت گاہ كو تباہ كر ديا، جس دے نتيجے ميں یہودی بكھر گئے تے ہن قومِ یہود كو اس مسيحا دا انتظار اے جس كی آمد اُتے انكی يہ مركزی عبادت گاہ دوبارہ تعمير ہوئے گی۔ اوہ وقت آنے تک شابات ہی اوہ عبادت گاہ اے، وقت تے آرزو كی تعمير كردہ، جو ہر ہفتہ دوبارہ بندی اے تے ہر ہفتہ بكھر جاندی اے۔[9]
روز دی تن عبادات مقرر نيں جنہاں وچوں صبح تے دوپہر دی فرض نيں تے شام دی اپنے آپ اُتے واجب دی جا سکدی اے ـ یہودیت وچ ہور احکام اس وقت تک اختیاری ہُندے نيں جدوں تک انسان انہاں نوں اپنی روگٹھ زندگی دا حصہ بنانے دی نیت نہ کر لےـ اس نیت دے بعد اوہ واجب ہوئے جاندے نيں تے انہاں وچ تے فرائض وچ کوئی فرق نئيں رہندا ـ
تمام عبادات فرداً وی ادا ہوئے سکدیاں نيں تے باجماعت وی اُتے باجماعت ادا کرنے وچ فضیلت اے خصوصاً اس لئی کہ جماعت جدوں اکٹھی ہوئے جائے تاں اوہ خدا دے دربار وچ بطور بنی اسرائیل حاضر ہُندی اے ـ جماعت نوں پورا ہونے دے لئی گھٹ توں گھٹ دس افراد دی ضرورت اے ورنہ اک نال رہ کے وی عبادت فرداً ہی قبول ہوجاندی اے ـ یہودیت دے کئی مذاہب وچ دس مرداں نوں جماعت منیا جاندا اے تے کئی وچ دس افراد کو، خوا اوہ مرد ہاں یا عورتاں ـ
اسلام تے یہودیت دے درمیان خصوصی تے قریبی رشتہ اے۔ دونے مذاہب اک ہی جدِّ امجد یعنی حضرت ابراہیم علیہ السلام توں شروع ہُندے نيں تے اس لئی ابراہیمی مذاہب وچ شمار ہُندے نيں۔ دونے ہی مذاہب عقیدۂ توحید اُتے ایمان رکھدے نيں تے قرآن یہودیاں نوں اہل الکتاب دا خطاب دیندا اے، اک خطاب جو یہودیاں نے بعد وچ تورات تے اپنی دگر کتاباں توں رشتہ واضع کرنے دے لئی خود وی اپنا لیا۔[13] دوسری طرف بوہت سارے یہودی وی ایہ مندے نيں کہ مسلمان ست قوانین نوح دی پابندی کردے نيں تے اس لئی اللہ دے ہدایت یافتہ بندے نيں۔[14] یہودیاں دا مسلماناں توں ستويں صدی عیسوی وچ جزیرہ نمائے عرب وچ آغازِ اسلام توں واسطہ اے تے اسلام تے یہودیت دے بوہت سارے بنیادی عقائد تے قوانین مشترک یا ملدے جلدے نيں۔[15][16] مسلم سبھیاچار تے فلسفے نے مسلم علاقےآں وچ رہنے والے یہودیاں اُتے گہرے اثرات چھڈے نيں۔[17] یورپ دے برعکس قرون وسطیٰ دے مسلم ملکاں وچ یہودیاں نوں شاذونادر ہی قتل تے غارت، جبری تبدیلی مذہب یا جبری بیدخلی دا سامنا کرنا پيا؛ انہاں نوں مسلم ملکاں وچ عمومی طور اُتے مذہب، رہائش تے کوئی وی پیشہ اختیار کرنے دی آزادی حاصل سی۔[18] ایتھے تک کہ 712ء توں 1066ء تک بنو امیہ تے بنو عباس دے دور حکومت نوں ہسپانیہ وچ یہودی سبھیاچار دا عہدِ زريں منیا جاندا اے ۔[حوالہ درکار] انہاں مالک وچ رہنے والے یہودیاں تے ہور غیر مسلماں نوں ذمّی شمار کيتا جاندا سی۔ ذمّیاں نوں اپنے مذہب اُتے عمل کرنے تے اپنے اندرونی معاملات اپنی مرضی توں طے کرنے دی مکمل آزادی حاصل سی، اُتے انہاں اُتے کچھ پابندیاں وی سن جو مسلماناں اُتے نئيں لگائی جاندیاں سن۔[19] مثلاً انہاں اُتے جزیہ لاگو ہُندا سی جو اک فی کس ٹیکس سی تے ہر بالغ غیر مسلم مرد توں وصول کيتا جاندا سی۔[19] یہودیاں دے لئی ہتھیار لے کے چلنا تے ایداں دے مقدمات وچ گواہی دینا وی منع سی جس وچ کوئی مسلمان فریق ہوئے۔[20] ذمّیاں توں متعلق کئی قوانین علامتی تے امتیازی سن ؛ مثلاً کچھ ملکاں وچ ذمّیاں دے لئی علاحدہ لباس مخصوص سی تاکہ انہاں دی آسانی توں شناخت ہوئے سکے۔ ایہ قانون قرآن یا حدیث وچ کدرے مذکور نئيں بلکہ قرون اولیٰ دے بغداد وچ بنایا گیا تے بعد وچ مختلف ملکاں وچ مختلف انداز تے شدّت توں نافذ کيتا گیا۔[21] مسلم ملکاں وچ یورپ دی نسبت بہتر سلوک دے باوجود یہودی مکمل طور اُتے جبری اقدامات توں آزاد نہ سن، مثلاً کچھ یہودیاں نوں بارہويں صدی عیسوی وچ ایران تے دولت موحدین دے حکمراناں دی جانب توں ہسپانیہ تے شمالی افریقہ وچ قتل تے غارت، جبری بیدخلی تے جبری تبدیلی مذہب دا سامنا کرنا پيا۔[22] نامور یہودی راہب، فلسفی تے طبیب موسیٰ بن میمون، جو مغرب وچ میمونائڈز دے ناں توں جانے جاندے نيں، نے ايسے زمانے وچ ہسپانیہ توں نقل مکانی کر کے مصر وچ سکونت اختیار کيتی۔[حوالہ درکار] بعض اوقات یہودیاں اُتے رہائشی پابندیاں وی لگائی گئياں، مثلاً پندرھواں صدی دے بعد توں مراکش وچ یہودیاں نوں شہراں دے مخصوص محلّاں تک محدود کر دتا گیا تے اس طرز عمل وچ انیہويں صدی تے اس دے بعد ہور وادھا ہويا۔[23]
یہ گل قابلِ غور اے کہ مسلم ملکاں وچ یہودیاں توں امتیازی سلوک دی زیادہ مثالاں ہسپانیہ تے شمالی افریقہ وچ دیکھنے وچ آندیاں نيں جو یورپ تے بالخصوص ہسپانیہ دے نصرانی علاقےآں توں نیڑے ہونے دے باعث اوتھے نصرانیاں دی جانب یہودیاں اُتے جاری جبر تے استبداد دے اثرات قبول کر رہے سن ۔
ویہويں صدی وچ اسرائیل دی صیہونی تحریک (Zionism) تے اسرائیل وچ مسلماناں اُتے ڈھائے جانے والے مظالم دے باعث یہودیاں دے نال مسلماناں دے رویّے وچ تبدیلی آئی اے۔ مسلم ملکاں وچ رہنے والے زیادہ تر یہودی ہن اسرائیل منتقل ہوچکے نيں۔ موجودہ دور وچ مسلماناں دی اکثر تحاریک، جداں حزب اللہ تے حماس وچ یہودی مخالف جذبات تے رویّے واضع طور اُتے دیکھنے وچ آندے نيں۔
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.