Coma mojen për amzuré ël passé dël temp, ël sécol ch'a fa IX dGC a resta ël sécol ch'a l'é durà dl'801 dGC al 900 dGC.
L'Euròpa ant sécol ch'a fa IX
Euròpa ossidentala
Siëtta an teracheujta fàita dël sécol ch'a fa IX an Iraq. A l'é goernà ant la Freer Gallery of Art ëd lë Smithsonian Institute, a Washington, D.C.
Pì tard a l'han ciamaje "Temp Sombr"
A anandiesse da un 400 dapress a sti ann-sì, dle figure anfluente dij prim temp dl'Arnassensa a l'avrìo pijàit l'andi a definì sti temp-sì, e ij tre sécoj ch'a-i ero sta-ie anans ëd cost, coma Temp Sombr. L'espression a veul dì ch'as trata ëd temp quand a l'era dësmortasse ël lum dl'Imperi Roman d'Ossident, dapress al 476 dGC, e ën general a j'ero chità le forme d'art clàssica, ij borgh a j'ero fasse motobin pì cit e ël podèj polìtich a l'era s-ciapasse an mila tòch viaman sensa amportansa. J'entità regionaj a j'ero chërsùe fin-a a fesse stat, e fin-a imperi. Conforma a st'ipòtesi dl'Arnassensa mach la Gesia Catòlica Roman-a a l'avrìa avù un chèich podej antërnassional, limità però da le comunicassion motobin sagrinà antra region d'Euròpa. Le reste dla siviltà clàssica a sarìo mach stàite preservà dai frà catòlich ën tracopiand-je a man, ma con lòn che motobin pòca gent a l'era bon-a a lese, squasi gnun-a anformassion a sarìa stàita spantià. A coj temp-la, an efet, la pì gran part dla popolassion a j'ero ëd campagnin, e le sita roman-e a restavo mach pì dij gran drocheri. Comsëssìa, j'art corelà a la religion e la vita djë sgnor a restavo anco' vive, lòn ch'a l'avìa ëmnà a deje da vive a vàire mèistr artisan. Dij "Temp Sombr" europengh a l'é restane vàire oget, ch'as goèrno ant ij musé ëd tut ël mond.
J'art dij "Temp Sombr"
Anans tut l'art a l'era restà për via che la Gesia a la catava. Coma utiss dla liturgìa Roman-a Catòlica, vàire mila oget d'òr as fasìo anco' sempe. Cope sacrà, arlichiari, Cros, rosari, tòch dj'autar e statue dla Vèrgin e dij Sant a son sempe fasse, ën tnisend viva la produssion artìstica d'ës temp-sì. L'architetura a l'ha torna tacà a dësvijesse na frisa bele che d'ës sécol-sì. As tratava dzortut ëd tiré sù dle costrussion ëd servissi për la Gesia, e vàire castej (ij prim fait dal temp dij roman, për prima ròba coma dle mòte, dle cà fòrt ò dle tor, sensa pa gnun-a arfinidura.
Ant ël mond a-i rivava
le Tre Pagòde ëd Dali, ant la provinsa dlë Yunnan, Cin-a, datà antra ij sécoj ch'a fan IX e X
Ël comersant àrab Shulama a scriv che le gionche cinèise a mnavo fin a 600-700 passagé ant l'Océan Indian. A scriv che le nav cinèise a-i ero tròp fonde për rintré ant ël fium Eufrà (Irak dël dì d'ancheuj), lòn ch'a-j obligava a mné a pòrt sò passagé e soa caria con dle cite barche da traspòrt.
Për via ëd fator dont as sa nen vàire, as anandia ël droché dl'época clàssica dla Siviltà Maya.
Ël Beowulf a podrìa esse stait scrivù dë sti temp-sì, contut ch'a podrìa esse stait ëscrivù ëdcò sent ann anans.
An Euròpa ossidental a-i son ël Règn ëd Carlomagn, e cola che an vàire a ciamo l'Arnassensa Carolingia.
As anandio dij gran atach dij Vichingh contra l'Euròpa, ën portand dle devastassion mai pì finìe.
La sepoltura ant la nav d'Oseberg.
J'ungherèis a rivo ant l'Ungherìa dël dì d'ancheuj, e a la dëstaco da 'nt la Bulgarìa.
Ij Tukolor a van a sté ant la val fluvial dël Senegal.
Ij comersant Mussulman a van a sté ant ël nòrd-òvest e sud-est dël Madagascar.
803 dGC — La costrussion dël Buddha Gigant ëd Leshan fait da la dinastìa Tang an Cin-a a ven finìa, dapress a 90 agn passà a scurpì la pera ëd na colin-a.
Apopré 813 dGC-915 dGC — as anandio dij gran atach navaj dj'àrabo contra le rivere dël Tiren e dl'Adriàtich.
800 dGC — la flòta àraba a l'armonta 'l Téver.
813 dGC - Carlomagn a assòcia al tròno sò fieul, Ludovich ël Divot.
814 dGC - Ludovich ël Divot a suced a sò pare Carlomagn.
843 - Acòrd ëd Verdun.
848 dGC–852 dGC — La riva ossidental dël Téver a ven pijàita andrinta a la sità ëd Roma. Na muraja difensiva, comissionà da Papa Leon IV a ven tirà sù d'anviron a lòn ch'a sarà ciamà la sità ëd Leon.
851 dGC — Ël mercant àrabo Suleiman al-Tajir a vìsita ël pòrt ëd Guangzhou ant la Cin-a meridional, e a s-ciàira coma as fa la porslan-a, la moschéa islàmica ëd Guangzhou, ël sistema ëd magasin ëd granaja dla sità, e coma a travaja soa aministrassion munissipal.
863 dGC — L'aotor cinèis Duan Chengshi a parla dël comersi djë s-ciav, d'avòrio e d'ambra grisa an Somalia, an Àfrica oriental.
870 dGC — A ven fondà ël Castel ëd Praga.
800 dGC–909 dGC — j'Aglabit a ven-o un podèj andipendent an Àfrica setentrional.
850 dGC–875 dGC — Ij prim colon Norvegèis a rivo n'Islanda.
863 dGC–879 dGC — moment dë sisma antra gesie orientaj e ossidentaj.
864 dGC — Cristianisassion dla Bulgarìa sot a Bòris I
875 dGC–884 dGC — Huang Chao a fa monté n'arvira andàita a bruta fin contra la Dinastìa Tang an Cin-a.
Fin dël sécol: la Bulgarìa a la va da 'nt la boca dël Danubi a l'Epir e a la Bòsnia.
Prima figura ëd na mòla sircolar da na sorgiss europenga — ant la figura as ë-ciàira na manoja, la prima atestassion dël dovré ëd manoje snodà ant l'ossident (Utrecht Psalter, 843 dGC)
Anvension dla póer da spar faita da j'alchimistaTaoìsta cinèis
Prim lìber stampà ch;as conòssa, la Sutra dël Diamant, stampà an Cin-a con la técnica dla stampa a matris ëd bòsch dl'868 dGC