Olsza szara (Alnus incana (L.) Moench) – gatunek rośliny należący do rodziny brzozowatych (Betulaceae A. Gray)[3]. Występuje naturalnie na obszarze niemal całej Europy, na Kaukazie, w zachodniej Syberii oraz Ameryce Północnej[5]. W Polsce olsza szara występuje przede wszystkim w dolinach górskich oraz na nizinach przy brzegach rzek[6]. Jako roślina pionierska i bardzo odporna na zanieczyszczenie powietrza uważana jest za doskonały gatunek do rekultywacji nieużytków poprzemysłowych[7]. Dzięki symbiozie z bakteriami wiąże azot atmosferyczny do gleby, a rozwinięty system korzeniowy umacnia brzegi rzek i skarpy[8].
Zrzucające liście średniej wielkości drzewo dorastające do 20 m wysokości i 12 m szerokości. Pokrój jest szeroko stożkowaty[7], z wieloma krzywymi pniami, szeroko wygiętymi u podstawy, wyprostowanymi powyżej[17]. Kora ma ciemnoszarą barwę (zarówno młode sadzonki jak i dojrzałe okazy)[7] a według innych źródeł ciemno-, jasnoszara, czerwonawa lub brązowa, gładka, z wiekiem spękana, czasami z przetchlinkami[19]. Młode pędy i pąki są owłosione[15], mają elipsoidalny kształt, mierzą 4–7mm długości, o wierzchołku od zaokrąglonego do prawie ostrego, trzon osiąga 1–3mm długości, mają od 2 do 3 równych i nienachodzących na siebie łusek, są powlekane żywicą[19].
Naprzemianległe, pojedyncze[7], osadzone na ogonkach liściowych[15]. Mają eliptyczny[8] lub jajowaty kształt[17]. Mierzą do 10cm długości i 5cm szerokości. Górna powierzchnia jest ciemnozielona, matowa[7], natomiast od spodu są szaro owłosione[7]. Nasada liścia jest klinowa lub zaokrąglona[17]. Blaszka liściowa jest nieregularnie podwójnie ząbkowana na brzegu[7], o tępym, ostrym lub spiczastym wierzchołku[17]. Są pierzasto użyłkowane[17], z 10–15 parami nerwów drugorzędnych[15].
Na jednym osobniku występują rozdzielne kwiaty męskie i żeńskie, zebrane w kotki[7], osadzone na grubym i relatywnie krótkich szypułkach[19]. Kotki męskie są zebrane po 2–4[15], mają żółtopomarańczową barwę, są zwisające i osiągają do 10cm długości. Kotki żeńskie są wyprostowane i mają czerwoną barwę, ewoluują w owoce[7].
Zdrewniałe orzeszki[19], wyglądam przypominające szyszki, są średniej wielkości, pięciokątne[15], mają jajowaty kształt, początkowo mają zielony kolor, lecz dojrzałe przebarwiają się na brązowo[7]. Osadzone prawie siedzące[15]. Zawierające małe skrzydlate nasiona. Owoce uwalniają nasiona, gdy te dojrzeją, jednak same pozostają długo na drzewie[7].
Gatunki podobne
Roślina jest podobna do podgatunku Alnus alnobetula subsp. sinuata, który jednak różni się brakiem owłosienia po spodniej stronie liśćmi. Ponadto osiąga on mniejsze rozmiary i przybiera krzewiasty pokrój[7].
Rośnie na brzegach rzek, na terenach wilgotnych, bogatych w składniki odżywcze. W górach Kaukaz występuje do wysokości 1000 m n.p.m.[7], we Włoszech do 1300 m n.p.m.[13], a we Francji do 1500 m n.p.m.[8] Preferuje stanowiska w półcieniu lub w całkowitym zacienieniu[20]. Najlepiej rośnie na podłożu o obojętnym jak i lekko zasadowym odczynie (od 6,8 do 7,2 w skali pH)[17] (w przeciwieństwie do olszy czarnej (Alnus glutinosa), która unika gleb wapiennych)[8]. Występuje od 2 do 6 strefy mrozoodporności[20]. Charakteryzuje się silnym wzrostem[7]. Jak na drzewo jest gatunkiem krótko żyjącym – rzadko żyje dłużej niż 40 lat[17]. Roślina jednopienna[7]. Kwitnie od lutego do marca[20], a według innych źródeł od marca do kwietnia[8]. Jest rośliną wiatropylną[20].
Potrafi wiązać azot atmosferyczny dzięki symbiozie z bakteriami, udostępniając go później innym roślinom. Także liście, bogate w azot, po opadnięciu poprawiają jakość gleby. Dzięki rozwiniętemu systemowi korzeniowemu wzmacnia brzegi rzek i skarpy. Jej drewno po ścięciu nie zmienia barwy na czerwonopomarańczową jak ma to miejsce u olszy czarnej[8].
Na glebach żyznych i wilgotnych tworzy zwarte zarośla i wyrasta w drzewa, na glebach suchych i ubogich zawsze pozostaje krzewem dającym dużo odrośli korzeniowych. W górach sięga zazwyczaj po regiel dolny, najwyżej po 1281 m n.p.m. Megafanerofit. Liczba chromosomów 2n = 28[potrzebnyprzypis].
Kolorem zielonym zaznaczono występowanie podgatunku A. incana subsp. rugosa, czerwonym A. incana subsp. tenuifolia, żółtym obu podgatunków
A. incana subsp. incana – podgatunek nominatywny, na obszarze od Europy po zachodnią Syberię i Turcję[9]
A. incana subsp. kolaensis (Orlova) Á.Löve & D.Löve – w Europie Północnej (Norwegia, Szwecja, Finlandia)[10]
olsza pomarszczona (A. incana subsp. rugosa (Du Roi) R.T.Clausen) – w Ameryce Północnej, na obszarze od środkowej i wschodniej Kanady po środkowo-północną i północno-wschodnią część Stanów Zjednoczonych[11], przyjmuje pokrój dużego krzewu. Blaszka liścia jest gruba, z dużymi ostrymi zębami na brzegach[19]
A. incana subsp. tenuifolia (Nutt.) Breitung – w Ameryce Północnej, na obszarze od Alaski po stan Nowy Meksyk w stanach Zjednoczonych[12]. Duży krzew lub małe drzewo[19]. Dorasta do 9 m wysokości. Pokrój jest owalny lub piramidalny[22]. Blaszka liściowa jest cienka i papierowa, z tępymi lub zaokrąglonymi zębami drugorzędnymi[19]. Kwiaty mają czerwoną lub purpurową barwę. Rośnie na wilgotnych bagiennych terenach, przy strumieniach, stawach i jeziorach, na pogórzu oraz w górach. Występuje od 5 do 7 strefy mrozoodporności. Kwitnie w marcu natomiast, owoce dojrzewają w październiku[22]
Jest lekkie, miękkie i dość elastyczne, łatwe do podziału. Służy do produkcji drewniaków, misek czy drzeworytów. Bardzo cenione przez stolarzy[20]: jest łatwe w obróbce, wykonuje się z niego drobne wyroby tokarskie i rzeźbiarskie.[14] Z kolei drewno podgatunku A. incana subsp. tenuifolia jest miękkie, drobnoziarniste, lecz bardzo trwałe w wodzie. Nie ma ono dużej wartości handlowej, lecz jest wykorzystywane lokalnie na opał[22] oraz zdatne do drobnych budowli wodnych i faszynowania brzegów.
Jako roślina pionierska i bardzo odporna na zanieczyszczenie powietrza sprawdziła się jako doskonały gatunek do rekultywacji hałd, wysypisk i innych nieużytków poprzemysłowych[7][22]. Roślina pionierska, na opuszczonych po II wojnie światowej terenach Bieszczadów i Beskidu Niskiego bardzo szybko opanowała około 30 000 hektarów po byłych polach i pastwiskach. Jednak ponieważ jest rośliną krótkowieczną (dożywa 30-70 lat), powstałe jej drzewostany okazały się doskonałym przedplonem i osłoną dla gatunków podstawowych, takich jak buk i jodła[potrzebnyprzypis].
Jest czasami uprawiana jako roślina ozdobna, np. odmiana zwisająca 'Pendula', czy strzępolistna ’Laciniata’[potrzebnyprzypis].
Sztuka kulinarna
Kwiaty podgatunku A. incana subsp. tenuifolia są jadalne. Kotki są spożywane na surowo lub gotowane. Mają gorzki smak[22].
Medycyna
Kora podgatunku A. incana subsp. tenuifolia zawiera salicynę, która w organizmie człowieka rozkłada się do kwasu salicylowego. Ma działanie przeciwzapalne i przeciwgorączkowe. Zewnętrzna warstwa kory jest cierpka i ma zastosowanie jako okład na rany krwawiące, gdyż zmniejsza obrzęk skaleczeń[22].
Amerykańskie plemię Indian Nawaho produkuje czerwony barwnik ze sproszkowanej kory olszy szarej[17].
Kiełkuje większość świeżych nasion tego gatunku bez wstępnej obróbki. Jeśli nasiona są wysuszone, konieczna jest wilgotno-chłodna stratyfikacja w temperaturze 5°C (41°F) przez 180 dni[17].
Michael A.M.A.RuggieroMichael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI:10.1371/journal.pone.0119248, PMID:25923521, PMCID:PMC4418965 [dostęp 2020-02-20](ang.).
WładysławMatuszkiewicz:Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski.Warszawa:Wyd. Naukowe PWN,2006. ISBN83-01-14439-4. Brak numerów stron w książce