Chloroprotyksen, chloroprotiksen (łac. chlorprothixenum) – organiczny związek chemiczny, neuroleptyk z grupy pochodnych tioksantenu, wprowadzony do lecznictwa w roku 1959 pod nazwą handlową Truxal przez duńską firmę H. Lundbeck. Wykazuje silne działanie uspokajające, słabe przeciwpsychotyczne, słabe przeciwautystyczne i bardzo słabe przeciwdepresyjne. Związek znalazł zastosowanie w leczeniu urojeń z pobudzeniem psychomotorycznym i obniżeniem nastroju, a również w leczeniu niektórych zespołów depresyjnych, zwłaszcza przebiegających z nasilonymi stanami lękowymi i niepokojem oraz w stanach psychotycznych, w tym psychozach alkoholowych i starczych. Pod względem budowy chemicznej związek podobny do chloropromazyny[8][9][10][11].
Szybkie fakty Nazewnictwo, farm. ...
Chloroprotyksen (chlorprotiksen)
![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Chlorprothixene_Structural_Formulae_.V.1.svg/234px-Chlorprothixene_Structural_Formulae_.V.1.svg.png) |
Izomer cis chloroprotyksenu |
|
Nazewnictwo |
|
Nomenklatura systematyczna (IUPAC) |
(Z)-3-(2-chloro-9H-tioksanten-9-ylideno)-N,N-dimetylopropano-1-amina |
Inne nazwy i oznaczenia |
farm. |
łac. chlorprothixeni hydrochloridum (chlorowodorek chloroprotyksenu)[1] |
inne |
chloroprotiksen, chlorprotyksen |
|
Ogólne informacje |
Wzór sumaryczny |
C18H18ClNS |
Masa molowa |
315,86 g/mol |
Identyfikacja |
Numer CAS |
113-59-7 6469-93-8 (chlorowodorek) |
PubChem |
667467 |
DrugBank |
DB01239 |
SMILES |
CN(C)CCC=C1C2=CC=CC=C2SC3=C1C=C(C=C3)Cl |
|
|
|
Podobne związki |
Podobne związki |
chloropromazyna |
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa) |
|
Klasyfikacja medyczna |
ATC |
N05AF03 |
|
|
|
Zamknij
Pierwszymi lekami przeciwpsychotycznymi były pochodne fenotiazyny. Odkryto, że pewne substancje o działaniu antyhistaminowym powodują nie tylko uspokojenie pacjenta, ale również łagodzą objawy manii, majaczenia, a nawet psychoz[12].
Chcąc ominąć prawo patentowe chroniące pochodne fenotiazyny, firma Lundbeck podjęła się wprowadzenia na rynek innych, podobnych substancji. Wybór padł na tioksanteny. O ile fenotiazyny posiadały w środkowym pierścieniu prócz siarki atom azotu, tioksanteny miały w tym miejscu atom węgla. Synteza tioksantenów nie przedstawiała większych trudności. Wykorzystano w niej kwas salicylowy, stosowany po II wojnie światowej w terapii świerzbu. W efekcie w 1957 powstał chloroprotyksen[13].
Związek wprowadzono na rynek pod nazwą Truxal, w nawiązaniu do belgijskiego magika Truxa, specjalizującego się w odgadywaniu cudzych myśli[13].
Chloroprotyksen jest pochodną tioksantenu z łańcuchem bocznym w pozycji 9. Ze względu na obecność wiązania podwójnego tworzy dwa izomery geometryczne, przy czym izomer cis ma silniejsze działanie neuroleptyczne[14].
Budową cząsteczki przypomina imipraminę[15].
Chloroprotyksen należy do leków przeciwpsychotycznych pierwszej generacji[16].
Jest on silnym antagonistą następujących receptorów:
- receptor serotoninowy[17][18] 5-HT2: działanie przeciwpsychotyczne, przeciwlękowe, zwiększenie masy ciała
- receptory dopaminergiczne[17] D1, D2, D3: działanie przeciwpsychotyczne, sedacja, pozapiramidowe efektów ubocznych, wzrost stężenia prolaktyny we krwi, depresja, apatia/anhedonia, zwiększenie masy ciała
- Blokada receptorów dopaminergicznych stanowi zasadniczy mechanizm działania leków przeciwpsychotycznych, co ma związek z teorią dopaminergiczną schizofrenii. W łagodzeniu objawów psychotycznych znaczenie odgrywa blokowanie receptorów dopaminy w układach mezokortykalnym i mezolimbicznym[19]. Jednak badania na szczurzych hipokampach wskazują na blokowanie również receptorów D3, co skutkuje redukcją oscylacji γ wiązanych ze schizofrenią[16].
- receptor histaminowy[20] H1: sedacja, zwiększenie masy ciała
- receptory cholinergiczne[21]: działanie antycholinergiczne, ograniczenie pozapiramidowych efektów niepożądanych
- receptor adrenergiczny[20] α1: hipotonia, tachykardia. Efekty wiązania się leków neuroleptycznch z receptorem α1 nie zostały jednoznacznie wyjaśnione. Prócz działań niepożądanych może wywierać ono pewne działanie przeciwpsychotyczne w schizofrenii paranoidalnej, jako że obserwuje się w niej znaczne pobudzenie układu noradrenergicznego[22]
Najsilniej chloroprotyksen wiąże się z receptorami α1, słabiej z D2, M i 5-HT2A, jeszcze słabiej zaś z D1 i D4[22]. Działanie leków przeciwpsychotycznych polega jednak głównie na interakcji z receptorem D2, co potwierdza redukcja pobudzenia wywołanego apomorfiną (agonista receptorów D2) u szczurów. W przypadku chloroprotyksenu spadek pobudzenia następował po średniej dawce 0,194 mg/kg, całkowite jego ustąpienie po 21,5 mg/kg (lek podawano podskórnie). Lokuje to chloroprotyksen wśród antagonistów o średnim potencjale blokowania receptora D2[23].
Działanie przeciwpsychotyczne leku jest słabe[24], podobnie jak tiorydazyny[13] – działają one bardziej jak anksjolityki niż neuroleptyki[25].
W leczeniu przeciwpsychotycznym stosuje się dziennie od 50[24][14]–100[22] do 400[24][14]–600[22] mg chloroprotyksenu. Lek jednak słabo działa na objawy psychotyczne[24][14].
Częściej stosuje się go w terapii niepokoju i nasennie, zwłaszcza w małych dawkach u osób starszych[24]. Skutecznie łagodzi pobudzenie, lęk, objawy depresji. Podaje się go przy leczeniu zaburzeń nerwicowych, zaburzeń osobowości i w zależności alkoholowej, w przypadkach majaczenia[14], a także w przypadku drażliwości, lęku i niepokoju w terapii uzależnienia od kannabinoli[26].
Formy depot (o przedłużonym uwalnianiu) nie stosuje się[14].
Najczęściej występujące działania niepożądane to senność, bóle i zawroty głowy, zmęczenie, niedociśnienie ortostatyczne, zaparcia, zwiększenie masy ciała, niezbyt często występuje dystonia, akatyzja i suchość w jamie ustnej. Obserwowano tachykardię (przy nagłym zwiększeniu dawki), reakcje fototoksyczne[27] oraz zależną od dawki, odwracalną polineuropatię[28].
W przypadku stosowania leku przeciwko objawom psychotycznym najważniejszym objawem ubocznym jest sedacja[24]. Natomiast działanie pozapiramidowe nie jest zbyt silne[22]. Ogólnie pochodne tioksantenu przewyższają bezpieczeństwem fenotiozyny, prawdopodobnie z uwagi na silne blokowanie receptora D1, ale też D4. W przeciwieństwie do pochodnych fenotiazyny, czy też butyrofenonu nie pogarszają depresji. W przypadku chloroprotyksenu można mówić nawet o niewielkim działaniu przeciwdepresyjnym[14].
Prócz interakcji typowych dla neuroleptyków (w tym wzajemne nasilenie działania z astemizolem[29], nasilenie działania na układ pozapiramidowe przy połączeniu z rezerpiną, metoklopramidem, tetrabenazyną, nasilenie działań narkotycznych analgetyków, zwiększenie neurotoksyczności przy połączeniu z litem, nasilenie działań niepożądanych przez dodanie indometacyny[30]) chloroprotyksen osłabia działanie insuliny, zwiększając siłę własnego[29].
Prowadzi się też badania nad interakcją chloroprotyksenu i chlorochiny, leku przeciwmalarycznego. Dokładniej chodzi o uczulanie na chlorochinę[15].
Preparaty dostępne w Polsce (stan na lipiec 2024): Chlorprothixen Hasco, Chlorprothixen Zentiva[31].
J.D.J.D. Dunitz J.D.J.D., H.H. Eser H.H., P.P. Strickler P.P., Die Konfiguration des physiologisch wirksamen 2-Chlor-9-(?-dimethylaminopropyliden)-thioxanthens, „Helvetica Chimica Acta”, 47 (7), 1964, s. 1897–1902, DOI: 10.1002/hlca.19640470729 [dostęp 2021-03-23] (niem.). Christel A.S.Ch.A.S. Bergström Christel A.S.Ch.A.S., KristinaK. Luthman KristinaK., PerP. Artursson PerP., Accuracy of calculated pH-dependent aqueous drug solubility, „European Journal of Pharmaceutical Sciences: Official Journal of the European Federation for Pharmaceutical Sciences”, 22 (5), 2004, s. 387–398, DOI: 10.1016/j.ejps.2004.04.006, PMID: 15265508 [dostęp 2021-03-23]. M.M. Bagli M.M. i inni, Pharmacokinetics of chlorprothixene after single intravenous and oral administration of three galenic preparations, „Arzneimittelforschung”, 46 (3), 1996, s. 247–250, PMID: 8901143 [dostęp 2021-03-23]. Standardy leczenia farmakologicznego niektórych zaburzeń psychicznych. Marek Jarema (red.). Gdańsk: ViaMedica, 2011, s. 9. ISBN 978-83-7599-286-1. Leczenie zaburzeń psychicznych. Małgorzata Rzewuska (red.). Wyd. 2. Warszawa: Wydawnictwo lekarskie PZWL, 2006, s. 32. ISBN 83-200-3354-3. Stanisław Pużyński: Leki psychotropowe w terapii zaburzeń psychicznych (kompendium). Wyd. 1. Warszawa: Ośr. Inf. Naukowej „Polfa” Sp z.o.o., 2002, s. 46. ISBN 83-914984-6-8. Psychiatria. Jacek Wciórka, Stanisław Pużyński, Janusz Rybakowski (red.). T. 3: Metody leczenia, Zagadnienia etyczne, prawne, publiczne, społeczne. Elsevier Urban & Partner, 2010, s. 18. ISBN 978-83-7609-110-5. Jun-HongJ.H. Ch’ng Jun-HongJ.H. i inni, A Whole Cell Pathway Screen Reveals Seven Novel Chemosensitizers to Combat Chloroquine Resistant Malaria, „Scientific Reports”, 3, 2013, DOI: 10.1038/srep01734, PMID: 23615863, PMCID: PMC3635055 [dostęp 2021-03-23]. Steffen BS.B. Schulz Steffen BS.B. i inni, First and second generation antipsychotics influence hippocampal gamma oscillations by interactions with 5-HT3 and D3 receptors, „British Journal of Pharmacology”, 167 (7), 2012, s. 1480–1491, DOI: 10.1111/j.1476-5381.2012.02107.x, PMID: 22817643, PMCID: PMC3514761 [dostęp 2021-03-23]. Neil M.N.M. Richtand Neil M.N.M. i inni, Dopamine and serotonin receptor binding and antipsychotic efficacy, „Neuropsychopharmacology”, 32 (8), 2007, s. 1715–1726, DOI: 10.1038/sj.npp.1301305, PMID: 17251913 [dostęp 2021-03-23]. L.L. Antkiewicz-Michaluk L.L., The influence of chronic treatment with antidepressant neuroleptics on the central serotonin system, „Polish Journal of Pharmacology and Pharmacy”, 38 (4), 1986, s. 359–370, PMID: 3774629 [dostęp 2021-03-23]. B.B. Fjalland B.B., V.V. Boeck V.V., Neuroleptic blockade of the effect of various neurotransmitter substances, „Acta Pharmacologica Et Toxicologica”, 42 (3), 1978, s. 206–211, DOI: 10.1111/j.1600-0773.1978.tb02191.x, PMID: 24978 [dostęp 2021-03-23]. M.M. Undén M.M., B.B. Nauntofte B.B., S.S. Dissing S.S., Anticholinergic effects of cis-chlorprothixene characterized in rat parotid acini, „European Journal of Pharmacology”, 164 (1), 1989, s. 129–138, DOI: 10.1016/0014-2999(89)90239-2, PMID: 2753075 [dostęp 2021-03-23]. Anton A.H.P.A.A.H.P. Megens Anton A.H.P.A.A.H.P. i inni, Differential interaction of neuroleptics with apomorphine-induced behavior in rats as a function of changing levels of dopamine receptor stimulation, „The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics”, 347 (3), 2013, s. 681–696, DOI: 10.1124/jpet.113.207506, PMID: 24071734 [dostęp 2021-03-23]. B.B. Eberlein-König B.B., A.A. Bindl A.A., B.B. Przybilla B.B., Phototoxic properties of neuroleptic drugs, „Dermatology”, 194 (2), 1997, s. 131–135, DOI: 10.1159/000246080, PMID: 9094460 [dostęp 2021-03-23].
- Małgorzata Rzewuska: Małgorzata Rzewuska: Leczenie zaburzeń psychicznych. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2006. ISBN 83-200-3354-3.
- Marek Jarema: Leczenie farmakologiczne w psychiatrii. Leki przeciwpsychotyczne. W: Marek Jarema, Jolanta Rabe-Jabłońska: Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2011. ISBN 978-83-200-4180-4.
- Wojciech Kostowski: Leki neuroleptyczne. W: Wojciech Kostowski, Zbigniew Herman: Farmakologia. Podstawy farmakoterapii. T. 2. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2010. ISBN 978-83-200-4164-4.
- Paweł Krząścik: Interakcje leków. W: Wojciech Kostowski, Zbigniew Herman: Farmakologia. Podstawy farmakoterapii. T. 2. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2010. ISBN 978-83-200-4164-4.
- Helena Baran-Furga, Karina Steinbarth-Chmielewska: Zasady farmakoterapii uzależnień od opiatów, środków sedatywnych, psychostymulująych, kanabinoli i halucynoidów. W: Wojciech Kostowski, Zbigniew Herman: Farmakologia. Podstawy farmakoterapii. T. 2. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2010. ISBN 978-83-200-4164-4.