Loading AI tools
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Poezja świętego Jana od Krzyża tradycyjnie uważana jest za najwybitniejszy przejaw poezji mistycznej XVI wieku, mający znaczny wpływ na kształt literatury hiszpańskiej, a także poezji baroku w ogóle[1][2][3]. Samego jej autora zwykło nazywać się zresztą "największym poetą wśród mistyków i największym mistykiem wśród poetów"[4], którego dorobek stanowi punkt szczytowy literatury religijnej. Po śmierci św. Jana od Krzyża prym literatury hiszpańskiej zaczęli wieść już wyłącznie pisarze świeccy[5].
Analiza stricte literacka pozwala wyodrębnić w dorobku poetyckim św. Jana od Krzyża kilka tendencji, mających swój właściwy pień w tradycji kastylijskiej. Najbardziej znane są jego wiersze opiewające zjednoczenie duszy z Bogiem, napisane śpiewną strofą zwaną lirą, w których Doktor Mistyczny nie szczędził niezwykle śmiałych obrazów erotycznych. Inne jego poematy utrzymane zostały albo w stylistyce dworskiej pieśni trubadurów, albo w stylistyce bukolicznej, popularyzując charakterystyczny styl pisania "poezji ludowej a lo divino" (na nutę Bożą). Św. Jan od Krzyża stoi przy tym w wyraźnej opozycji do innego znanego poety religijnego tamtych czasów, Fray Luisa de Leóna, przeciwstawiając chłodnemu intelektualizmowi jego wierszy swoje "połączenie piękna i wewnętrznego napięcia duchowego", czystą egzaltację "żarliwości, wzlotów ducha, poczucia niewyrażalnego, tajemnicy i blasku"[6].
Cztery najbardziej znane poematy św. Jana od Krzyża znalazły swoją odautorską analizę w jego prozie duchowej, której celem było dostarczenie szczegółowego objaśnienia mistycznych znaczeń poszczególnych partii utworów.
Pełna egzaltacji poetycka metafora powrotu duszy do Boga zyskała u Jana od Krzyża formę liryki miłosnej. Autor często używa frazy niespokojnej, przepojonej zmysłowością, cechującej większość literackich dokonań rodzącej się dopiero epoki. Niektóre wiersze zaskakują śmiałym połączeniem sielankowego tła i "dworskiej" formy z ascetyczną treścią, jak na przykład w przypadku utworu przedstawiającego nieszczęśliwie zakochanego pasterza jako artystyczny obraz zdradzonego i ukrzyżowanego Chrystusa.
"W jego poezji świat zmysłowo postrzegany odzwierciedla się w obrazach pełnych blasku i piękna, ale brak jest tak żywego u Fray Luisa bezpośredniego odczucia krajobrazu"[7]. U św. Jana od Krzyża przyroda występuje bowiem wyłącznie jako symbol.
Niezależnie od podejmowanych wątków, najczęstszym źródłem odniesień hiszpańskiego duchownego jest biblijna Pieśń nad pieśniami. Dialog Oblubienicy z Oblubieńcem jednoznacznie tłumaczony jest tu jako symbol mistycznego zjednoczenia człowieka z Bogiem oraz Jego miłosnej mowy do udręczonej duszy. Inną ważną inspirację stanowi Księga Izajasza, w której ogień i rozżarzony węgiel oczyszcza usta proroka. W poezji Jana od Krzyża ogień rozumiany jest właśnie jako siła oczyszczająca, męka niezmiennie cechująca Boską miłość.
Krytycy wyróżniają w poezji św. Jana od Krzyża wyraźne wpływy starotestamentowej Pieśń nad pieśniami w przekładzie augustianina Luisa de Leóna[4], z czasem jednak Doktor Mistyczny usamodzielnił się, by w na dojrzałym etapie swej twórczości przeciwstawić wyważonemu intelektualizmowi Leóna – swoją żywiołową egzaltację[3]. Z kręgu poetów jemu współczesnych, prócz wspomnianego już Luisa de Leóna, na największy wpływ mieli dwaj: Garcilaso de la Vega[3][8] oraz dominikanin Luis de Granada[4]. Ten ostatni trafił na poetycki warsztat św. Jana od Krzyża najprawdopodobniej za pośrednictwem św. Teresy z Ávili, która uczyła się od dzieł Granady doktryny ascetycznej[4].
Poezja św. Jana od Krzyża niejako koegzystująca w świadomości literackiej Europy XVI wieku z poezją św. Teresy z Ávili, wpłynęła w znacznym stopniu również na literaturę polską[1][9]. Szczególnie widać to nad lekturą dzieł dwóch poetów wczesnobarokowych: Mikołaja Sępa Szarzyńskiego oraz Sebastiana Grabowieckiego, których duchowym dążeniem był nie tylko zachwyt nad Bogiem, ale przede wszystkim – i tu dotykamy teologii św. Jana od Krzyża – głęboko osobowe uczestnictwo w Bożej miłości[10].