Loading AI tools
angielski filozof, politolog i ekonomista Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
John Stuart Mill (ur. 20 maja 1806 w Pentonville, w Londynie, zm. 8 maja 1873 w Awinionie) – angielski filozof, politolog i ekonomista. W filozofii był pierwotnie kontynuatorem tradycji utylitaryzmu. W politologii i ekonomii był teoretykiem i przedstawicielem liberalizmu. Uważany jest za twórcę liberalizmu demokratycznego. Żonaty z Harriet Taylor Mill, z którą wspólnie napisał Poddaństwo kobiet – jedno z najważniejszych dzieł krytykujących nierówność płci.
![]() | |
Data i miejsce urodzenia |
20 maja 1806 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
8 maja 1873 |
Zawód, zajęcie |
filozof, politolog, ekonomista |
Narodowość | |
![]() |
Jego dzieło Principles of Political Economy: With Some of Their Applications to Social Philosophy (pol. Zasady ekonomii politycznej i niektóre jej zastosowania do filozofii społecznej) umieszczone zostało w Index librorum prohibitorum dekretem z 1856 roku[1].
Urodził się w Londynie w 1806 roku[2] . Jego ojciec James Mill był jednym z twórców utylitaryzmu i wychowywał syna w duchu tego systemu filozoficznego. Ojciec wychowywał go sam, separując Johna niemal całkowicie od otoczenia. Od najmłodszych lat narzucił synowi ostry reżim wychowawczy, który koncentrował się na jego edukacji i niemal całkowicie ignorował jego rozwój fizyczny i emocjonalny. W wieku 3 lat Mill rozpoczął naukę greki, w wieku 8 lat łaciny, w wieku 12 lat przyswoił cały kanon klasyczny, algebrę, a także dzieła szkockich i angielskich historyków[2] . W 1820 r. został wysłany do Francji[2] . Wyjazd ten miał istotne znaczenie z powodu nawiązania przez niego kontaktu z Sayem, słynnym ekonomistą francuskim, i Henri de Saint-Simonem, przedstawicielem socjalistów utopijnych. Po powrocie z Francji w wieku 15 lat rozpoczął prace nad pierwszym systemem filozoficznym[2] .
John w wieku 17 lat zaczął pracować w Kompanii Wschodnioindyjskiej (East India Company) – urzędzie sprawującym nadzór nad Indiami, gdzie jego zwierzchnikiem był ojciec[2] . Pracował tam aż do emerytury, stając się w końcu jednym z dyrektorów Kompanii[3]. W wieku 18 lat John został jednym z założycieli Towarzystwa Utylitarystów w Londynie. W wieku 20 lat John przeżył ciężkie załamanie nerwowe i psychiczne[2] , z którego wyciągnęła go Harriet Taylor, z którą później związał się na stałe, a po śmierci jej męża, w roku 1851, oficjalnie poślubił. Po okresie załamania wyzwolił się spod wpływu ojca i napisał w swoje pierwsze dzieło – Autobiografię, która została wydana po raz pierwszy w 1873, w kilka miesięcy po śmierci Milla. Ukazała się też kilkakrotnie w polskim przekładzie[4].
Mill interesował się ekonomią i polityką, tworząc podstawy współczesnego liberalizmu. Pod koniec życia stał się nieformalnym liderem Partii Liberalnej. Z ramienia tej partii był w latach 1865–1868 członkiem Izby Gmin brytyjskiego parlamentu[2] . Jego ważniejsze dzieła to: System logiki dedukcyjnej i indukcyjnej (System of Logic, Ratiocinative and Inductive), O wolności (On Liberty)[5], Uwagi o rządzie reprezentatywnym (Considerations on Representative Government) oraz Poddaństwo kobiet (The Subjection of Women, 1869[6]). Ostatnie lata, po wczesnej śmierci żony, spędził w osamotnieniu. Zmarł we Francji w roku1873[2] .
Poglądy filozoficzne Johna Milla dzielą się na dwa okresy. We wczesnym okresie był on zdecydowanym zwolennikiem utylitaryzmu i kontynuatorem brytyjskiego empiryzmu (był spadkobiercą Bacona, Hobbesa, Newtona i Locke’a). W poglądach Milla można wyróżnić trzy rodzaje empiryzmu:
Pomimo że te trzy empiryzmy występowały u Milla jednocześnie, to jednak on sam nie określił swojej filozofii mianem empirystycznej – nazywał ją experentialism. Termin empirystyczny traktował bowiem jako sposób błędnego i pochopnego uogólniania, który ma niewiele wspólnego z metodami nauki. Dziś nie ma wątpliwości, że filozofia Milla jest filozofią empirystyczną.
Za najważniejsze dzieło tego okresu uważa się „System logiki” (System of Logic, Ratiocinative and Inductive), w którym sprecyzował i przystosował koncepcję empirycznej teorii poznania do zastosowania w ramach utylitaryzmu. Kilka myśli zawartych w tym dziele stało się podstawą współczesnej logiki matematycznej. Były to:
W drugim okresie poglądy Johna Milla przeszły (w dużym stopniu na skutek kontaktu z dziełami Comte’a) w teorii poznania bardziej na pozycje naturalistyczne, a w etyce zbliżył się do pozycji neokantowskich.
Wychodząc ze stanowiska empiryzmu, Mill uznawał, że pojęcia ogólne nie są nam poznawczo dane bezpośrednio, lecz są poprzedzane jakimś doświadczeniem. Doświadczenia zaś są zawsze doświadczeniami jednostkowymi, stąd tylko dzięki rozumowaniu indukcyjnemu możemy dojść do twierdzeń ogólnych. Dedukcja, jako kolejny sposób aktywności poznawczej człowieka jest według Milla jak najbardziej możliwa, lecz jest wtórna wobec indukcji, ponieważ indukcja wywodzi twierdzenia ogólne, które następnie stanowią pożywkę dla dedukowania kolejnych twierdzeń[7]. Ze względu na uprzywilejowany stosunek do poznania indukcyjnego J.S. Mill podjął wysiłek opracowania specjalnych metod, których zastosowanie prowadziłoby do zdobycia pewnych sądów na drodze indukcji. Metody te weszły do historii logiki i metodologii nauki pod nazwą kanonów Milla, są to kanony „jednej zgodności”, „jednej różnicy”, „reszty”, „zmian towarzyszących” oraz „zgodności i różnicy”. Tak specyficzna dla klasycznej logiki opozycja między wiedzą indukcyjną i dedukcyjną prowadziła również do nieklasycznego spojrzenia J.S. Milla na nauki hipotetyczno-dedukcyjne. Zgodnie z przyjętym stanowiskiem niemożliwe jest uzasadnienie istnienia twierdzeń pierwotnych, którym przysługuje predykat oczywistości, ponieważ nawet najbardziej intuicyjne prawa matematyczne mają swoje ugruntowanie w doświadczeniu rzeczy jednostkowych.
Swoją teorię moralności rozwinął Mill w książce „Utylitaryzm”, zbliżając się do poglądów Jeremy’ego Benthama. Etyczne poglądy Milla stały się jednym z ideowych źródeł fabianizmu i labouryzmu[8].
W filozofii politycznej John Mill był kontynuatorem demokratycznej i liberalnej[9] myśli w duchu Johna Locke’a[10]. Jego najważniejszym dokonaniem było dostrzeżenie zagrożeń dla demokracji (i ogólnie wolności obywatelskiej) ze strony jej samej[potrzebny przypis]. John Mill, studiując historię rewolucji francuskiej, a także historię funkcjonowania demokracji w USA, dostrzegł, że systemy demokratyczne mają często tendencję do przekształcania się w „dyktaturę większości”[9] . „Dyktatura” taka powoduje blokowanie zmian oraz krystalizowania się i wyrażania odmiennych od większościowych poglądów. Proces ten może następować na dwa sposoby:
Oba te mechanizmy mogą mieć miejsce jednocześnie.
Widząc te zagrożenia Mill postulował, aby do konstytucji pisanej w duchu Locke’a wprowadzić dodatkowe zapisy gwarantujące podstawowe wolności obywatelskie oraz uniemożliwiające monopolizację władzy. Do tych podstawowych wolności John Stuart Mill zaliczał:
Z kolei jako zabezpieczenia prawne przed monopolizacją władzy Mill proponował:
W kwestii ekonomicznej idee J.S. Milla nie są jednoznaczne. Choć wywodził się z tradycji przyjmującej nieograniczony leseferyzm, Mill wielokrotnie staje na stanowisku swego rodzaju interwencjonizmu. Choć zasadniczo opowiada się za gospodarką, w której państwo jako tzw. „nocny stróż”, miałoby za zadanie jedynie tworzyć odpowiedni mikroklimat dla swobodnych inicjatyw gospodarczych, uznaje, że rozwiązanie to, jak wspomniano wyżej, może prowadzić do tworzenia niebezpiecznych monopoli, a co za tym idzie zanegowaniu prawa do swobodnej działalności każdego obywatela. Innymi słowy, J.S. Mill zauważa, że stosowanie zasady laissez-faire w ścisłym tego słowa znaczeniu prowadzi, bądź może prowadzić do zachwiania swobodnej konkurencji.
Niektórzy krytycy Milla zauważali, że środki te są nieskuteczne. Jeśli większość będzie chciała wprowadzić monopol na władzę to będzie mogła go zaprowadzić metodą drobnych zmian. Zatem demokracja funkcjonuje poprawnie tylko w tych krajach, w których większość świadomie rezygnuje z osiągania monopolu w imię samej demokracji.
Mill popierał postulaty ówczesnych sufrażystek i feministek, które domagały się prawa wyborczego dla kobiet[2] . Jego zaangażowanie w te kwestie było związane z wpływem, jaki wywarła na niego Harriet Taylor, działaczka propagująca prawa kobiet i równouprawnienie[2] . W czasie wykonywania mandatu poselskiego (1865–1868) domagał się dla kobiet prawa głosowania w wyborach, był to wówczas bardzo kontrowersyjny i niepopularny postulat[2] . Wpływ poglądów Harriet był znaczący, co Mill podkreślił w swoim dziele On Liberty oraz w napisanej w 1869 wspólnie z żoną książce The Subjection of Women (Poddaństwo kobiet)[11], analizującej przyczyny i konsekwencje podporządkowania kobiet mężczyznom[potrzebny przypis]. W tym dziele Mill głosił, że kobiety intelektualnie są równe mężczyznom i przysługują im takie same prawa. Ograniczanie dostępu kobiet do nauki, handlu i pracy zawodowej Mill uznał za nielogiczne i szkodliwe dla społeczeństwa[9] . Uważał, że równe szanse dla kobiet i mężczyzn doprowadziłyby do uwolnienia kreatywności kobiet i poprawiły relacje między płciami[9] .
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.