sosdialècte de l'occitan gascon pròpri de la Val d'Aran From Wikipedia, the free encyclopedia
Er aranés ei eth nom dera modalitat d'occitan parlada ena Val d'Aran, on ei lengua cooficiau. Er aranés apartien ath grop sud-orientau deth gascon (damb eth naut-comengés e eth coseranés) e siguec oficializat coma lengua occitana ena Val d'Aran (en 1990) e en Catalonha (a partir de 2006).
Aranés | |
Locutors | 5087 |
---|---|
Tipologia | SVO Sillabica |
Classificacion lingüistica | Lengües indoeuropees |
Estatut oficial | |
Oficial de | Catalonha |
Còdis lingüistics | |
ISO 639-1 | oc |
ISO 639-2 | oci |
ISO 639-3 | oci |
ISO 639-6 | aran |
Glottolog | aran1260 |
Linguasphere | 51-AAA-ff ![]() |
Linguist List | oci-ara ![]() |
IETF | oc-gascon |
Mapa | |
![]() |
Segontes es donades dera darrèra Enquèsta d'Usatge Lingüistics, realizada en 2018 pera Generalitat de Catalonha, ei era lengua pròpria d'un 21,4% dera populacion d'Aran[1], donques segona darrèr er espanhòu qu'ei lengua mairau de 37,7% des abitants dera Val. En tot repassar de mès a pròp es usatge, eth catalan ei lengua d'un 16,3%, eth 17% corresponen a d'autes lengües iniciaus e darrerament eth 6,9% autes combinacions de lengües. Tanben i a mès poblacion qu'a l’aranés coma lengua d’identificacion que non pas era que la a coma iniciau (24,7%) en lòc d'un 21,4% de lengua iniciau ena Val d'Aran.
Tamb era aprovacion dera lei 16/1990, de 13 de junhsèga, sus eth règim especiau dera Val d’Aran, er aranés siguec reconeishut coma lengua oficiau. Era Lei 1/1998 de 7 de gèr, de politica lingüistica, en sòn article 7 hè referéncia ara proteccion der aranés.
Tamb era aprovacion deth nau Estatut d'Autonomia de Catalonha er an 2006, er aranés siguec reconeishut coma lengua oficiau de Catalonha. Er article 6.5 ditz eth següent: "Era lengua occitana, nomentada aranés en Aran, ei era lengua pròpria d'aguest territòri e ei oficiau en Catalonha cossent damb eth que establissen aguest Estatut e es leis de normalizacion lingüistica"
Era separacion politica der aranés avó consequéncies sus era evolucion de la lenga, com ac muisha Aitor Carrera[2].
Abantes d'aquera separacion, er aranés ère part deth gascon pirenenc que n'a es trets evolutiu a partir deth latin vulgar:
Es sòns trets particulars son:
Quadre comparatiu tamb d’autes lengües romaniques
LATIN
|
francés
|
italian
|
castelhan
|
aragonés
|
catalan
|
aranés
|
FESTA |
fête
|
festa
|
fiesta
|
fiesta
|
festa
|
hèsta
|
LUNA |
lune
|
luna
|
luna
|
luna
|
lluna
|
lua
|
MELE |
miel
|
miele
|
miel
|
miel
|
mel
|
mèu
|
CASTELLUM |
château
|
castello
|
castillo
|
castiello / castiel
|
castell
|
castèth
|
ILLA |
elle
|
lei
|
ella
|
ela
|
ella
|
era
|
RIDERE |
rire
|
ridere
|
reír
|
redir
|
riure
|
arrir
|
CAPRA |
chèvre
|
capra
|
cabra
|
craba
|
cabra
|
craba
|
Er aranés ei normativizat segon era nòrma classica e unitària der occitan, definida iniciaument per Loís Alibèrt. Es nòrmes deth Conselh de la Lenga Occitana son reconegudes oficiaument peth Conselh Generau d'Aran (e donques pera Oficina de Foment e Ensenhament der Aranés) despús 1999.
Mès bèri detalhs dera adaptacion d'aquera normativa ar aranés divergissen der usatge preferenciau des autes varietats gascones: es particularitats araneses son en teoria aplicables tanben en autes varietats de gascon, mès en practica non s'utilizen sonque en aranés, ja qu'era rèsta deth gascon preferís solucions mès unitàries. Essenciauments se tracte:
Segon era normativa occitana, en absolut, arren non impedís qu'er aranés utilize es formes grafiques mès unitàries coma -as e v.
Era normativa de l'occitan, aplicada ar aranés e a quauques parlars gascons vedins, nòte bères particularitats morfologiques coma es pluraus sensibles masculins en -i (es aranesi "eths aranés") e es articles pirinencs (eth, era, es; aquí es qu'ei era varianta aranesa per eths, eras).
L’aranés dispòsa d’un bon nombre de francesismes. Quauques gallicismes més o mens tipics de l’occitan local apareishen simptomaticament en eth lexic de l’ensenhament e son facilment substituibles per fòrmes autoctònes, mès ara tanben an de competir tamb ispanismes recents.
Es principals francesismes son: *creion o *craion (gredon, que pòt competir tamb *lapis), *caièr (quadèrn, quasèrn, que pòt competir tamb *libreta), *estilò (estilo, que pòt competir tamb *bolígraf), *boèta ( (boita, b(r)óstia), *maishina (maquina), *retrèta ('retirada), *grèva (cauma), ...
Autres francesismes, o almens fòrmes suspèctes d'o èster, son pro ancians e an pro extension per èsser acceptats normativament, si cau en occitan o gascon generas: pompièr (serie pompèr en gascó), botjar (bolegar), possar (botar/butar), jaune (cròç; pròpri de tot eth terçon des Quate Lòcs e egemonic en occitan), sièta o sètia (plat), shivau (que bethlèu calrie considerar d'escriure damb ch-, com autres casi tamb un fricatiu prepalatal iniciau d’importacion), palai (palais, o palatz arcaisme), carròta (pastanaga), sanglièr (sanglar en aranés autentic), blu (blau), ...
Pr'amor dera sua pertanhença ar estat espanhòu, er aranés ei sometut a influéncies pesugues deth castelhan e deth catalan. Atau er aranés a incorporat aquestes darrères decades un arramat de neologismes meridionaus coma actuar (vs. agir), empresa (vs. entrepresa), increment (vs. aumentacion), jubilacion (vs. retirada), laborau (vs. professionau), matrícula (vs. inscripcion), oficina (vs. burèu, totun burèu ei un francesime) ath sòn vocabulari tecnic.
I a tanben de deformacions de paraules coma abantes (abans) o despuès (dempús), e er ús d'ispanismes coma hasta (enquia).
2 e + | 1996 | 2001 | 2013 | |||
---|---|---|---|---|---|---|
Chifres absoludes | Percentatge | Chifres absoludes | Percentatge | Chifres absoludes | Percentatge | |
Lo comprén | 6 795 | 93,05% | 6 712 | 91,88% | 6 840 | 80,74% |
Lo sap parlar | 4 634 | 65,85% | 4 700 | 66,24% | 4 710 | 55,61% |
Lo sap liéger | 4 545 | 62,29% | 4 413 | 60,44% | 5 020 | 59,33% |
Lo sap escríuer | 1 946 | 26,97% | 2 016 | 27,69% | 2 950 | 34,87% |
Hònt : IDESCAT, Cens lingüístic de l'aranès de 2001[3] |
Er aranés qu'ei era lengua d’aprenedissatge des escolans de 3 a 7 ans e era lengua veïculara en toti es centres d’educacion infantila e primària ena Val d'Aran. Eth curriculum der aranés ei eth conjunt d'objectius, contenguts, metòdes pedagogics e critèris d'avaluacion de cadun des nivèus, etapes, cicles, grads e modalitats deth sistèma educatiu que guiden era accion docent. Eth Conselh Generau d'Aran qu'aprovèc per unanimitat eth curriculum der aranés der ensenhament obligatòri en session plenària deth 13 de hereuèr de 1998.
Aué ei possible d’accedir a informacion e notícies en aranés cada dia, en toti es formats: Ràdio, television, revistes, jornaus digitaus, webs e canaus institucionaus enes hilats sociaus[4].
Era aufèrta en aranés de contengut informatiu enes mieis publics catalans (Catalonha Informacion, Betevé, Canau 3/24 e TV3) a guanhat visibilitat. En çò que tanh as mieis privats, cau soslinhar era constància deth canau Aran TV, de Lhèida Television. En encastre digitau se percep era alendada d’aire fresc des naues pagines informatives. I a un parelh de bulletins radiofonics informatius a trauès de "Catalonha Ràdio" quan fan es desconnexions locaus. Un d'eri se realize de 8h enquiara 9h e er aute de 12h a 12:30 h deth meddia, de deluns a diuendres toti dus.
S'i a d'ahíger qu'a TV3 aufrissen dus bulletins audiovisuaus ena nòsta lengua. A deseme deth 2021 s'emet de deluns a diuendres un butlletin de 20 menutes de 15:35 enquiara 16 h de la tarde. Aguest darrèr se pòt veir en tota Catalonha. D'autra banda, ei disponible era aufèrta d'ua auta seccion que se ditz "TN comarques" e ei a compdar dera ua e mieja de la tarde e dura un quatau d'ora. En aguest darrèr cas s'emet unicaments ena Val d'Aran.
Era preséncia e increment de contenguts en aranés ei deguda, en part, ara arreconeishença institucionau dera lengua e as accions de normalizacion lingüística desvolopades en Aran. Totun, era consolidacion d’aqueres politiques hèn de besonh anar mès enlà; hèr a créisher er usatge der aranés encara mès, en naui encastres e en naui supòrts informatius, en tot adaptar-se as naui tempsi e as naues tecnologies dera comunicacion.
Eth nau acòrd de collaboracion entre era Corporacion Catalana de Mieis Audiovisuaus e eth Conselh Generau d’Aran (2019) ei un pas mès entà refortilhar es contenguts en aranés e apropar era realitat d’Aran en tota Catalonha, ua preséncia mès grana de notícies d’Aran en arròdes informatives en canau 3/24 e en aranés; eth doblatge de programes infantils en aranés o era creacion de seccions fixes en aranés enes webs ccma.cat e 324.cat.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.