From Wikipedia, the free encyclopedia
Plog er ein jordbruksmaskin som vert nytta for å snu torva, før det vert sådd eller planta. Føremålet med dette er å skjera av ugrasrøter og grava ned gamle planterestar for å unngå overføring av sjukdom til nye planter. Delvis nedbrotne planterestar frå tidlegare avlingar vert ført til overflata, der dei vert vidare brotne ned slik at næringsstoffa vert frigjorde og kan takast opp av nye planter. Bruk av tunge maskinar fører til at jorda vert pakka saman. Når torva vert snudd vert jorda løyst opp att og det kjem luft til, slik at bakteriane som bryt ned gamle planterestar får betre vilkår. Når torva vert snudd vert ho liggande i 45° vinkel og at det vert ope rom under. Dette fører til at vatnet i staden for å renna av, sig ned i grunnen når det regnar. Dette gjer at jordsmonet syg til seg meir vatn, som røtene på plantene så kan suga til seg. Om ein spreier gjødsel før ein pløyer får ein molda ned gjødsla i same operasjonen.
Tidlegare vart plogar dregne av eit trekkdyr, som ofte var ein hest. I industrialiserte land vert det i dag berre nytta traktorplogar, men i mange utviklingsland vert det framleis nytta trekkdyr for pløying. Moderne traktorplogar er konstruerte for større fart enn hesteplogar og tidlege traktorplogar.
Ein plog har ein eller fleire plogkroppar, festa til ein ås (plogås), som igjen er festa til ei eller anna form for ramme, som i sin tur er festa til traktoren. Plogar med mange plogkroppar har ofte ei ein kraftig stålbjelke som plogåsane er festa til.
Kvart plogkropp er festa til ein ås. Plogkroppen (plogelementet) er sett saman av fleire deler: rista, skjeret, veltefjøla, langsida.
Måten plogen er festa til traktoren på avheng av kor mange skjer plogen har.
Vendeplogar har to sett med plogkroppar, som snur kvar sin veg, slik at ein kan pløya begge vegar. Dette sparar tomkøyring og gjer at ein slepp ryggar i åkeren som ein får når ein pløyer i begge retningar med ein vanleg plog. Vendeplogar kostar meir i innkjøp, men etter som slitasjen vert fordelt på alle plogkroppane vert kostnadane på grunn av slitasje om lag som for ein vanleg plog. Vendeplogar er òg tyngre enn andre plogar og krev traktorar med kraftige trepunktsoppheng.
Vendeplogar kom tidleg i bruk lenger sør i Europa, som til dømes i Frankrike. Bruken av vendeplogar har auka dei siste tiåra og dei fleste produsentane leverer no vendeplogar. I brattlendte strøk freistar ein som oftast å legga velta mot bakken, for å hindra at åkerjorda vert ført nedover. Ein kan då ikkje pløya begge vegar utan å nytta vendeplog.
Denne progtypen blir av og til nytta for å fjerna ugras og for å molda ned gjødsel[3]. Nokre skumplogar har symmetriske plogkroppar, som vert roterte om den vertikale aksen når ein endrar pløyeretning; dei blir då ofte kalla «svinglogar». Dei har ei noko enklare og billigare oppbygging enn vendeplogar, men gjer ikkje like bra arbeid på alle jordtypar. Leire og fuktig jord er spesielt problematiske. Denne plogtypen er difor ikkje så utbreidd.
Skiveplogar har konkave skiver som står på skrå i køyreretninga, i staden for skjer og veltefjøler. Skiveplogar vender ikkje furene og er i den forstand eigenleg ikkje å rekna som plogar. Ved pløying av åker har dei den føremonen at dei ikkje dreg med seg halm, men dei er ikkje brukbare for å pløya opp eng. I motsetnad til vanlege plogar har dei inga landside til å ta opp sidekrafta. Det oppstår difor ei vridande kraft (dreiemoment) som freistar å vri traktoren sidevegs. For å motverka dette dreiemomentet vert det ofte plassert ei skålhorv etter skiveplogen, med skåler som vender motsett veg. I dag har skiveplogar langt på veg vorte erstatta av skålhorver.
Kor djupt ein pløyer avheng av fleire faktorar, som jordsmon, klima og kva ein dyrkar. Det vanlegaste er å pløya til ei djupn på 20 — 25 cm[1]. Dette vert ofte kalla normaldjupn. Om ein pløyer til ei djupn på 25 – 30 cm vert det kalla djuppløying. I nokre samanhengar kan ein nøya seg med å pløya til ei djupn på berre 12 – 17 cm (grunnpløying) [1]. Grunnpløying fører til snøggare nedbryting av gamle planterestar, men forsøk har synt at ei djupn på meir enn 20 cm aukar avlinga med rundt 5 % [1]. Ulempa med å pløya djupt er at drivstoffforbruket aukar, slik at noko av vinninga med større avling går ut at i større drivstoffutgifter. Breidda på fåra, og difor på skjeret, må stå i høve til pløyedjupna, så di djupare ein pløyer di større bør breidda på fåra vera. For hestplogar har ein kome fram til at eit breidd/djupn-tilhøve på 10:7 vert rekna som høveleg[4]. Ei pløyedjupn på 20 cm bør etter dette krevja ei skjerbreidd på 28 cm. Aukar ein djupna til 25 cm høver det med ei skjerbreidd på 35 cm. For traktorplogar kan 35 cm vera eit brukbart alternativ for normaldjupn. Det er viktig at traktoren har rett sporvidd og at plogen er rett innstilt før eit tek til. Ein plog som er feil innstilt gjev dårleg resultat og auka drifstoffforbruk. Om det er rust på veltefjøla bør det fjernast med ein vinkelslipar med fiberskive, for å unngå klebing.
For å pløya opp myr i samband med nydyrking vert det av og til nytta plogar i staden for grøfting. Nokre stadar ligg det sand under myra og då kan ein, om ein pløyer djupt nok, blanda inn sand i myrjorda og slik å auka dreneringsevna.
Ein av dei største dyrkingsplogane som er laga vart konstruerte av Wilhelm Ottomeyer i Bad Pyrmont i Niedersachsen i Tyskland sist på 1940-talet. Ottomeyer-plogen kunne pløya til ei djupn på 145 cm og førte til store innsparingar. Plogen vart dregen av ein ombygd Fowler damptraktor med vinsj[5]. I perioden 1950 til 1970 var Ottomeyer-plogen i drift i Emsland i Niedersachsen. Plogen står no på Emsland Moormuseum i Hesepe[6]. Det finst òg ein nyare versjon av plogen[7].
På jord med betre bereevne enn myr vert det ofte nytta beltetraktorar for å trekkja nydyrkingsplogar.
Dei fyrste plogane vart dregne av trekkdyr som oksar eller hestar, eller menneske trekte plogen sjølv. Desse plogane var laga av tre og likna mykje på ein ard. Det som skil ein plog frå ein ard er at ein plog har ei fjøl (veltefjøl) som i større eller mindre grad snur velta. Dei fyrste plogane klarte ikkje å snu velta. Dei var heller ikkje brukbare til å pløya opp torv eller åker med. I jarnalderen tok ein til å legga jarnbeslag på skjeret. For å redusera slitasjen på veltefjøler av tre har det vorte innfeldt små steinar[8].
For å snu velta var det naudsynt med fleire mann som gjekk etter plogen og trampa ho ned. Etter desse kom det så andre med ei klubbe og slo velta ned og knusa klumpar.
Det er kjent at primitive plogar vart nytta i antikken. I Noreg vart plogen teken i bruk ein gong i det fyrste årtusenet etv.[8]. I vikingtida var plogen eit vanleg reiskap og funn av vikingplogar syner at plogane var laga av tre med jarnbeslag. Det tykkjest som om utviklinga gjekk svært sakte i mellomalderen, renessansen og barokken. Kvar gard laga sine eigne plogar og fekk smeden til å lage skjer og jarnbeslag etter som dei hadde råd til. Det var mange lokale variasjonar, tilpassa jordsmonet på staden og lokal tradisjon.
Utviklinga av dampmaskina førte til at ein tok til å nytta damptraktorar for å pløya med. På grunn av at damptraktorane var store og vanskelege å manøvrera vart dei i Europa utstyrte med vinsjar og nytta til å trekkja plogar med fleire skjer. Slike plogar var vanskelege å snu, så dei vart bygde som vippeplogar. Dette var eigentleg to plogar bygd saman, ein i kvar retning, med ein aksling og to hjul på midten. Plogen var symmetrisk om akslingen, slik at han balanserte om han. Ein kunne difor vippa ned plogen på den eine enden, alt etter kva retning plogen vart dregen. Det var naudsynt å ha ein person sittande på plogen for å styra han.
Dampdrivene vippeplogar var mykje nytta i Storbritannia og til dels i Tyskland. Nokre få vart importerte og testa ut i Sverige, men fekk ikkje noko gjennomslag. Det er ikkje kjent at dei vart importerte til Noreg. Det fyrste forsøket med å trekkja ein plog med ein dampdriven vinsj vart gjordt av John Heatcoat i 1834[11][16], men det var ikkje før i 1850-åra at denne metoden kom i praktisk bruk. Det var to system i bruk, den eine metoden, fremma av Howard, gjekk ut på å nytta berre ei dampmaskin og eit komplisert system med jordanker og ståltau rundt åkeren for å trekkje ein vippeplog. Det andre systemet nytta to damptraktorar, ein på kvar side av åkeren, som drog plogen i kvar si retning. Dette systemet, fremma av John Fowler & Co. var dyrare, men det hadde den føremonen at ein slapp det tunge arbeidet med å flytta jordankra for kvar får. Ein kunne òg nytta litt mindre kjelar, etter som kvar dampmaskin vart nytta i berre ei retning og slik fekk høve til å bygga opp damptrykket medan den andre maskina arbeidde. Dette utstyret var så dyrt at det berre var storgods som hadde råd til å kjøpa sine eigne maskinar. Dei fleste vart kjøpt av entrepenørar, som så tok på seg pløying for dei einskilde gardbrukarane. Det var systemet med to damptraktorar som fekk størt utbreiing og i Storbritannia var desse i bruk heilt til ut på 1930-talet. Medan Egypt var under britisk okkupasjon importerte okkupasjonsmakta damptraktorar og vinsjdrevne vippeplogar og nytta der.
I Nord-Amerika vart damptraktorane nytta for å pløya opp prærien og det var godt om plass og ikkje så farleg at traktorane var vanskelege å snu. Ein nytta difor slepeplogar som vart festa til traktorane med ein kjetting. Det vart nytta store saktegåande traktorar og mange plogkroppar. Det var ikkje uvanleg med 8- og 10-skjers plogar, men nokre plogar hadde opp til 14 skjer. For å få alle plokroppane til å pløya like djupt var det ofte naudsynt med fleire mann per plog. Desse stod på ei plattform fremst på plogen og justerte ployedjupna til dei ulike plogkroppane.
Rundt 1910 tok ein til å nytta traktorar med bensin eller parafinmotor, men det vart nytta same type plogar som for damptraktorane og farten var låg. I Europa tok ein òg til å nytta traktorar med innvendig forbrenningsmotor og både traktorane og plogane var mindre enn i Nord-Amerika. Ofte var det ombygde hesteplogar som vart nytta. I byrjinga vart plogen slepa etter ein kjetting og det var naudsynt å ha ein mann på plogen til å styra han. Etter kvart vart det utvikla plogar spesielt for traktor som vart dregne etter ein trekkbom på traktoren. Desse plogane vart utstyrte med spakar som føraren kunne nå, slik at ein ikkje trong å ha nokon til å styra plogen. Slepeplogar var den dominerande plogtypen fram til 2. verdskrig.
Slepeplogave hadde ei mekanisk løfteanordning, driven frå det eine hjulet. Ho vart kopla inn ved at føraren drog i ei snor ved enden av fåra. For å senka plogen drog han i snora på nytt.
I 1936 kom Ferguson-Brown, med trepunktsoppheng, på marknaden, men salet gjekk tregt både av di han var om lag dobbelt så dyr som Fordson og av di det var naudsynt å kjøpa reiskap tilpassa trepunktsopphenget. I Nord-Amerika fekk løfteplogane innpass då Ford tok til å produsera Ford-Ferguson 9N i 1939. I Europa vart det ikkje fart på salet før Ferguson tok til å produsera TE-20 i 1946. Denne traktoren høvde godt på små brattlendte bruk og vart populær i Noreg, noko som førte til at løfteplogen òg vann innpass. I byrjinga vart det importert Ferguson-plogar, men etter kvart tok dei norske produsentane Kverneland, Kyllingstad og Underhaug til å produsera løfteplogar.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.