Loading AI tools
archeologische vindplaats in Turkije, oudst bekende tempelcomplex ter wereld Van Wikipedia, de vrije encyclopedie
Göbekli Tepe (Nederlands: Navelheuvel) is een bergheiligdom[bron?], ongeveer 13 km ten noordoosten van Şanlıurfa, een stad in het zuiden van Turkije en staat op het hoogste punt van een langgerekte bergketen. Het is gebouwd rond het begin van het Neolithicum en heeft een ouderdom van circa 11.500 jaar.
Göbekli Tepe | ||
---|---|---|
Werelderfgoed cultuur | ||
Land | ![]() | |
UNESCO-regio | Europa | |
Criteria | i, ii, iv | |
Inschrijvingsverloop | ||
UNESCO-volgnr. | 1572 | |
Inschrijving | 2018 (42e sessie) | |
UNESCO-werelderfgoedlijst |
Göbekli Tepe | ||||
---|---|---|---|---|
![]() | ||||
Göbekli Tepe | ||||
Situering | ||||
Coördinaten | 37° 13′ NB, 38° 55′ OL | |||
|
Göbekli Tepe is het oudst bekende tempelcomplex ter wereld. Sinds 2018 is de locatie UNESCO-werelderfgoed.
Vóór het begin van de opgravingen werd de heuvel die het heiligdom[bron?] bedekte als landbouwgrond gebruikt. Generaties van boeren hadden de in de weg liggende stenen verplaatst en op grote hopen gestapeld. Ook hadden boeren geprobeerd om grote stenen die in de grond zaten, kapot te slaan. Daardoor is relatief veel archeologisch materiaal verloren gegaan.
Archeologen begrepen dat deze steil oprijzende heuvel niet van natuurlijke oorsprong kon zijn. Rond 1962 ontdekte men er grote, T-vormige pilaren in de grond. De Amerikaanse archeoloog Peter Benedict vermoedde dat ze uit de steentijd stamden. Sinds 1994 doet het Deutsches Archäologisches Institut[1], in samenwerking met het museum van Şanlıurfa, opgravingen en onderzoek. Dit geschiedde de eerste jaren onder leiding van de initiatiefnemer, Klaus Schmidt.[2]
De opeenstapeling van lagen wijst er op dat deze plaats meerdere duizenden jaren in gebruik is geweest, mogelijk al vanaf het mesolithicum.
In de oudste nederzettingslaag (laag III) vond men monolithische T-vormige pilaren, die samen met (grof gestapelde) muren cirkelvormige of ovale bouwwerken vormen. In het midden van zo’n bouwwerk staan telkens twee nog grotere T-pilaren. Tot nu toe zijn vier van zulke bouwwerken ontdekt met doorsnedes tussen de 10 en 30 meter. Op grond van geofysische onderzoeken vermoedt men dat er nog zestien van dergelijke bouwwerken onder de grond liggen.
In de jongere laag II vond men meerdere aan elkaar grenzende rechthoekige ruimten met vloeren van gemalen kalk die herinneren aan de terrazzovloeren van het Romeinse Rijk.
De jongste laag I bestaat uit sedimenten en is de laag die vóór de opgraving als landbouwgrond diende.
Aan het begin van het achtste millennium v.Chr. verloor de navelberg blijkbaar zijn betekenis. Het complex is echter niet domweg in de vergetelheid geraakt en in de loop der tijden door de natuur verzwolgen: het werd doelbewust met aarde bedolven.[bron?] De reden is niet duidelijk, maar het heeft het monument voor de wereld behouden.
De monolithische T-vormige pilaren zijn versierd met:
Nog maar 1,5 % van het hele gebied is opgegraven en alleen bij het tweede bouwwerk (B) werd het vloerniveau van laag III bereikt. Ook hier kwam een terrazzovloer tevoorschijn.
Woongebouwen zijn tot nu toe niet gevonden in het complex, wel “speciale gebouwen” die waarschijnlijk voor rituele bijeenkomsten werden gebruikt.
Het complex werpt meer vragen op dan archeologen en historici kunnen beantwoorden. Zo is het niet duidelijk waarom binnen de heiligdommen[bron?] achteraf steeds maar weer muren opgetrokken werden.
Göbekli Tepe geldt als de archeologische vondst van het millennium. Deze vondst wordt echter verschillend geïnterpreteerd.
Klaus Schmidt beschouwt het complex als een centrale plaats in de voorouderverering. De dieren op de reliëfs zouden dan de doden moeten beschermen. Graven zijn er overigens nog niet gevonden in het complex.
Hij stelt een paar hypotheses voor omtrent de geloofsbeleving van de bouwers van het complex op grond van vergelijking met andere vondsten en cultusplaatsen. Hij gaat uit van sjamanistische praktijken en denkt dat de T-pilaren mythologische wezens voorstellen, of misschien voorvaderen. Een scherpomlijnd godsgeloof ontstond vermoedelijk pas in de Kopertijd in Mesopotamië met grote tempelcomplexen en paleizen.
Göbekli Tepe bevindt zich (samen met een paar andere neolithische vindplaatsen) in de omgeving van de berg Karacadağ waar genetici de oorsprong hopen te vinden van ons gecultiveerde graan. Deze wetenschappers vermoeden dat daar dan ook de oorsprong was van de neolithische revolutie: de eerste landbouw. Recentere publicaties doen echter vermoeden dat het graan al veel eerder en ook op verschillende plaatsen werd gecultiveerd.
Niet alleen de reusachtige grootte, ook het feit dat hier zoveel pilaarheiligdommen naast elkaar staan, maakt het complex uniek. Er zijn tot op heden, op Karahan Tepe na, geen vergelijkbare complexen uit deze tijd gevonden. Karahan Tepe, ontdekt in 1997, ligt ten zuidoosten van Göbekli Tepe op 35 km afstand.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.