From Wikipedia, the free encyclopedia
Нобелова награда за хемија (шведски: Nobelpriset i kemi) — годишна награда што ја доделува Кралската академија на науките на научници од различни области на хемијата. Таа е една од петте Нобелови награди што ја основал во 1895 година пронаоѓачот на динамитот, шведскиот физичар Алфред Нобел (1833 - 1896). Останатите награди се: Нобелова награда за физика, Нобелова награда за физиологија или медицина, Нобелова награда за литература, Нобелова награда за мир и Нобелова награда за економија.[1]
Според тестаментот на Нобел, наградата се исплатува од средствата на фондацијата „Нобел“, а ја доделува комитет од пет члена кои ги избира Кралската академија на науките.[2] Првата Нобелова награда за хемија е доделена во 1901 година на Јакоб Хенрик вант Хоф, од Холандија.
Секој добитник добива медал, диплома и парична награда која не е иста секоја година.[3] Во 2007 година, Гехарт Ертл добил десет милиони шведски круни, (малку повеќе од 1 милион €, или 1,4 милиони американски долари.
Наградата се доделува во Стокхолм на годишна церемонија на 10 декември, годишница од смртта на Нобел.[4]
Година | Добитник[A] | Земја[B] | Образложување[C] | ||
---|---|---|---|---|---|
1901 | ![]() |
Јакоб Хенрик вант Хоф | Холандија | „за пронаѓање на законите на хемиската динамика и осмотскиотот притисок во растворите"[5] | |
1902 | ![]() |
Херман Емил Фишер | Германија | „за неговата работа на синтетизирање на шеќер и синтеза на пурин"[6] | |
1903 | ![]() |
Сванте август Арениус | Шведска | „за неговата теорија на електролитна дисоцијација"[7] | |
1904 | ![]() |
Сер Вилијам Рамзи | Велика Британија | „за откривањето на инертните гасови во атмосферата, и одредувањето на нивното место во периодниот систем"[8] | |
1905 | ![]() |
Адолф вон Баејер | Германија | „за унапредување на органската хемија и хемиската индустрија"[9] | |
1906 | ![]() |
Анри Моасан | Франција | „за неговото истражување и изолација на елементот флуор"[10] | |
1907 | ![]() |
Едвард Бухнер | Германија | „за неговите биохемиски истражувања и откритието на слободноќелиската ферментација"[11] | |
1908 | ![]() |
Ернест Радерфорд | Велика Британија Нов Зеланд |
„за истражување од областа на распаѓање на елементите и хемиската природа на радиоактивните супстанции"[12] | |
1909 | ![]() |
Вилхелм Оствалд | Германија | „за неговата работа на catalysis and for his investigations into the fundamental principles governing chemical equilibria and rates of reaction"[13] | |
1910 | ![]() |
Ото Валах | Германија | "[for] his services to organic chemistry and the chemical industry by his pioneer work in the field of alicyclic compounds"[14] | |
1911 | ![]() |
Марија Склодовска - Кири | Франција | "за откривање на елементите радиум и полониум,
by the isolation of radium and the study of the nature and compounds of this remarkable element"[15] | |
1912 | ![]() |
Виктор Грињар | Франција | "за откривањето на т.н. Грињаров реагенс"[16] | |
![]() |
Пол Сабатје | Франција | "for his method of hydrogenating organic compounds in the presence of finely disintegrated metals"[16] | ||
1913 | ![]() |
Алфред Вернер | Швајцарија | "[for] his work on the linkage of atoms in molecules [...] especially in inorganic chemistry"[17] | |
1914 | ![]() |
Теодора Вилиам Ричардс | САД | "за неговите прецизни определби на атомската маса на голем број од хемиските елементи" | |
1915 | ![]() |
Ричард Мартин Вилстетер | Германија | "за неговите истражувања на растителните пигменти, особено на пигментот хлорофил"[18] | |
1916 | Не е доделена | ||||
1917 | Не е доделена | ||||
1918 | ![]() |
Фриц Хабер | Германија | "за синтезата на амонијак од неговите составни елементи"[19] | |
1919 | Не е доделена | ||||
1920 | ![]() |
Валтер Херман Нернст | Германија | "за неговата дејност во областа на термохемијата"[20] | |
1921 | Податотека:Frederick Soddy (Nobel 1922).png | Фредерик Соди | Велика Британија | "for his contributions to our knowledge of the chemistry of radioactive substances, and his investigations into the origin and nature of isotopes"[21] | |
1922 | Франсис Вилиам Астон | Велика Британија | "for his discovery, by means of his mass spectrograph, of isotopes, in a large number of non-radioactive elements, and for his enunciation of the whole-number rule"[22] | ||
1923 | ![]() |
Фриц Прегл | Австрија | "for his invention of the method of micro-analysis of organic substances"[23] | |
1924 | Не е доделена | ||||
1925 | Рихард Адолф Жигмонди | Германија | "for his demonstration of the heterogeneous nature of colloid solutions and for the methods he used"[24] | ||
1926 | ![]() |
Теодор Сведберг | Шведска | "for his work on disperse systems"[25] | |
1927 | ![]() |
Хајнрих Ото Виланд | Германија | "за неговите истражувања на внатрешниот состав на жолчните киселини и слични супстанции"[26] | |
1928 | ![]() |
Адолф Ото Рајнхолд Виндаус | Германија | "за неговите истражувања на внатрешниот состав на стеролите и нивната поврзаност со витамините"[27] | |
1929 | ![]() |
Артур Харден | Велика Британија | "за нивните истражувања на ферментацијата на шеќер и ферментативни ензими"[28] | |
Ханс фон Ојлер-Хелпин | Германија | ||||
1930 | ![]() |
Ханс Фишер | Германија | "за неговите истражувања на внатрешниот состав на хемин и хлорофил и особено за неговата синтеза на хемин"[29] | |
1931 | ![]() |
Карл Бош | Германија | "[for] their contributions to the invention and development of chemical high pressure methods"[30] | |
![]() |
Фридрих Бергиус | Германија | |||
1932 | ![]() |
Ирвинг Лангмјур | САД | „за неговите откритија и истражувања во површинската хемија“[31] | |
1933 | Не е доделена | ||||
1934 | ![]() |
Харолд Клејтон Уреј | САД | "за откривањето на деутериумот"[32] | |
1935 | Фредерик Жолио-Кири | Франција | „за нивната синтеза на нови радиоактивни елементи“[33] | ||
Ирен Жолио-Кири | Франција | ||||
1936 | ![]() |
Петар Дибеј | Холандија | "[for his work on] molecular structure through his investigations on dipole moments and the diffraction of X-rays and electrons in gases"[34] | |
1937 | Волтер Ховарт | Велика Британија | "за неговите истражувања на јаглехидратите и витаминот Ц"[35] | ||
Пол Карер | Швајцарија | "за неговите истражувања на каротиноиди, флавини, витамините А и Б2" | |||
1938 | Ричард Кун | Германија | "за неговата работа на каротиноиди и витамини"[36] | ||
1939 | Адолф Бутенанд | Германија | "за неговата работа на сексуалните хормони"[37] | ||
Лавослав Ружичка | Швајцарија | "for his work on polymethylenes and higher terpenes"[37] | |||
1940 | Не е доделена | ||||
1941 | Не е доделена | ||||
1942 | Не е доделена | ||||
1943 | ![]() |
Ѓерѓ де Хевеши | Унгарија | "for his work on the use of isotopes as tracers in the study of chemical processes"[38] | |
1944 | Ото Хан | Германија | "for his discovery of the fission of heavy nuclei"[39] | ||
1945 | Артури Илари Виртанен | Финска | "for his research and inventions in agricultural and nutrition chemistry, especially for his fodder preservation method"[40] | ||
1946 | Џејмс Б. Самер | САД | "за неговото откритие дека ензимите можат да се кристализираат"[41] | ||
Џон Ховард Нортроп | САД | "for their preparation of enzymes and virus proteins in a pure form"[42] | |||
Вендеч Мередит Стенли | САД | ||||
1947 | Роберт Робинсон | Велика Британија | "for his investigations on plant products of biological importance, especially the alkaloids"[43] | ||
1948 | Арне Целиус | Швајцарија | "for his research on electrophoresis and adsorption analysis, especially for his discoveries concerning the complex nature of the serum proteins"[44] | ||
1949 | Вилиам Гиок | САД | "for his contributions in the field of chemical thermodynamics, particularly concerning the behaviour of substances at extremely low temperatures"[45] | ||
1950 | Ото Дилс | Германија | "за нивното откритие и развивање на синтезата на диени"[46] | ||
Курт Алдер | Германија | ||||
1951 | Едвин Мекмилан | САД | "for their discoveries in the chemistry of transuranium elements"[47] | ||
Глен Т. Сиборг | САД | ||||
1952 | Арчер Џон Портер Мартин | Велика Британија | "for their invention of partition chromatography"[48] | ||
Ричард Лоренс Милингтон Синге | Велика Британија | ||||
1953 | Херман Штаудингер | Германија | "за неговите откритија во областа на макромолекуларната хемија" | ||
1954 | ![]() |
Лајнус Полинг | САД | "for his research into the nature of the chemical bond and its application to the elucidation of the structure of complex substances"[49] | |
1955 | Винсент ду Вигнеод | САД | "for his work on biochemically important sulphur compounds, especially for the first synthesis of a polypeptide hormone"[50] | ||
1956 | Кирил Нормал Хиншелвуд | Велика Британија | "за нивните истражувања во механизмот на хемиските реакции"[51] | ||
Николај Николаевич Семенов | СССР | ||||
1957 | Лорд (Александер Р.) Тод | Велика Британија | "for his work on nucleotides and nucleotide co-enzymes"[52] | ||
1958 | ![]() |
Фредерик Сенгер | Велика Британија | "за неговата работа на структурата на белковините, особено онаа на инсулинот"[53] | |
1959 | Јарослав Хејровски | Чехословачка | "for his discovery and development of the polarographic methods of analysis"[54] | ||
1960 | Вилард Френк Либи | САД | "for his method to use carbon-14 for age determination in archaeology, geology, geophysics, and other branches of science"[55] | ||
1961 | ![]() |
Мелвин Калвин | САД | "for his research on the carbon dioxide assimilation in plants"[56] | |
1962 | Макс Фердинанд Перуц | Велика Британија | "за нивните студии на структурата на глобуларните белковини"[57] | ||
![]() |
Џон Коудери Кендру | Велика Британија | |||
1963 | Карл Циглер | Германија | "for their discoveries in the field of the chemistry and technology of high polymers"[58] | ||
Џулио Ната | Италија | ||||
1964 | Дороти Кроуфут Хоџкин | Велика Британија | "for her determinations by X-ray techniques of the structures of important biochemical substances"[59] | ||
1965 | Роберт Барнс Вудворд | САД | "for his outstanding achievements in the art of organic synthesis"[60] | ||
1966 | Роберт Маликен | САД | "for his fundamental work concerning chemical bonds and the electronic structure of molecules by the molecular orbital method"[61] | ||
1967 | Манфред Зиген | Германија | "for their studies of extremely fast chemical reactions, effected by disturbing the equilibrium by means of very short pulses of energy"[62] | ||
Роналд Џорџ Рејфорд Нориш | Велика Британија | ||||
Џорџ Портер | Велика Британија | ||||
1968 | Ларс Онзажер | САД | "for the discovery of the reciprocal relations bearing his name, which are fundamental for the thermodynamics of irreversible processes"[63] | ||
1969 | Дерек Х. Р. Бартон | Велика Британија | "for their contributions to the development of the concept of conformation and its application in chemistry"[64] | ||
Од Хасел | Норвешка | ||||
1970 | ![]() |
Луис Ф. Лелоар | Аргентина | "за неговото откритие на шеќерни нуклеотиди и нивната улога во биосинтезата на јаглехидрати"[65] | |
1971 | Герхард Херцберг | Канада | "for his contributions to the knowledge of electronic structure and geometry of molecules, particularly free radicals"[66] | ||
1972 | ![]() |
Кристијан Б. Анфинсен | САД | "for his work on ribonuclease, especially concerning the connection between the amino acid sequence and the biologically active conformation"[67] | |
Стенфорд Мур | САД | "for their contribution to the understanding of the connection between chemical structure and catalytic activity of the active centre of the ribonuclease molecule"[67] | |||
Вилијам Х. Стејн | САД | ||||
1973 | Ернст Ото Фишер | Германија | "for their pioneering work, performed independently, on the chemistry of the organometallic, so called sandwich compounds"[68] | ||
Џефри Вилкинсон | Велика Британија | ||||
1974 | Пол Џ. Флори | САД | "for his fundamental work, both theoretical and experimental, in the physical chemistry of macromolecules"[69] | ||
1975 | Џон Воркап Корнфорт | Австралија Велика Британија |
"for his work on the stereochemistry of enzyme-catalyzed reactions"[70] | ||
Владимир Прелог | Швајцарија | "for his research into the stereochemistry of organic molecules and reactions"[70] | |||
1976 | Вилијам Н. Липскомб | САД | "for his studies on the structure of boranes illuminating problems of chemical bonding"[71] | ||
1977 | Иљја Пригожин | Белгија | "for his contributions to non-equilibrium thermodynamics, particularly the theory of dissipative structures"[72] | ||
1978 | Питер Д. Мичел | Велика Британија | "for his contribution to the understanding of biological energy transfer through the formulation of the chemiosmotic theory"[73] | ||
1979 | Херберт Ч. Браун | САД | "for their development of the use of boron- and phosphorus-containing compounds, respectively, into important reagents in organic synthesis"[74] | ||
Георг Витиг | Германија | ||||
1980 | ![]() |
Пол Берг | САД | "for his fundamental studies of the biochemistry of nucleic acids, with particular regard to recombinant-DNA"[75] | |
![]() |
Волтер Џилберт | САД | "for their contributions concerning the determination of base sequences in nucleic acids"[75] | ||
![]() |
Фредерик Сенгер | Велика Британија | |||
1981 | Кеичи Фукуи | Јапонија | "for their theories, developed independently, concerning the course of chemical reactions"[76] | ||
Роалд Хофман | САД | ||||
1982 | Арон Клуг | Велика Британија | "for his development of crystallographic electron microscopy and his structural elucidation of biologically important nucleic acid-protein complexes"[77] | ||
1983 | Хенри Тауб | САД | "for his work on the mechanisms of electron transfer reactions, especially in metal complexes"[78] | ||
1984 | Роберт Брус Мерифилд | САД | "for his development of methodology for chemical synthesis on a solid matrix"[79] | ||
1985 | Херберт А. Хаупман | САД | "for their outstanding achievements in developing direct methods for the determination of crystal structures"[80] | ||
Џером Карл | САД | ||||
1986 | Дадли Р. Хершбах | САД | "for their contributions concerning the dynamics of chemical elementary processes"[81] | ||
Јуан Т. Ли | САД | ||||
Џон Ч. Полани | Канада | ||||
1987 | Доналс Џ. Крам | САД | "for their development and use of molecules with structure-specific interactions of high selectivity"[82] | ||
![]() |
Жан-Мари Лен | Франција | |||
Чарлс Џ. Педерсен | САД | ||||
1988 | Јохан Дајзенхофер | Германија | "for their determination of the three-dimensional structure of a photosynthetic reaction centre"[83] | ||
Роберт Хубер | Германија | ||||
Хартмут Микел | Германија | ||||
1989 | Сидни Алтман | Канада САД |
"for their discovery of catalytic properties of RNA"[84] | ||
![]() |
Томас Р. Чек | САД | |||
1990 | Елијас Џејмс Кори | САД | "for his development of the theory and methodology of organic synthesis"[85] | ||
1991 | Ричард Р. Ернст | Швајцарија | "for his contributions to the development of the methodology of high resolution nuclear magnetic resonance (NMR) spectroscopy"[86] | ||
1992 | ![]() |
Рудолф А. Маркус | САД | "for his contributions to the theory of electron transfer reactions in chemical systems"[87] | |
1993 | Кери Б. Мулис | САД | "for contributions to the developments of methods within DNA-based chemistry [...] for his invention of the polymerase chain reaction (PCR) method"[88] | ||
Мајкл Смит | Канада | „for contributions to the developments of methods within DNA-based chemistry [...] for his fundamental contributions to the establishment of oligonucleotide-based, site-directed mutagenesis and its development for protein studies"[88] | |||
1994 | Џорџ Е. Ола | САД | "for his contribution to carbocation chemistry"[89] | ||
1995 | Пол Ј. Круцен | Холандија | "for their work in atmospheric chemistry, particularly concerning the formation and decomposition of ozone"[90] | ||
Mario J. Molina | Марио Х. Молина | САД | |||
![]() |
Ф. Шервуд Роланд | САД | |||
1996 | Роберт Ф. Керл Јуниор | САД | "за нивното откритие на фулерени" | ||
![]() |
Сер Хари Крото | Велика Британија | |||
Ричард Е. Смоли | САД | ||||
1997 | Пол Д. Боер | САД | "for their elucidation of the enzymatic mechanism underlying the synthesis of adenosine triphosphate (ATP)"[91] | ||
Џон Е. Вокер | Велика Британија | ||||
Јенс К. Скоу | Данска | "for the first discovery of an ion-transporting enzyme, Na+, K+ -ATPase"[91] | |||
1998 | Волтер Кох | САД | "for his development of the density-functional theory"[92] | ||
Џон А. Попл | Велика Британија | "for his development of computational methods in quantum chemistry"[92] | |||
1999 | Ахмед Х. Зеваил | Египет САД |
"for his studies of the transition states of chemical reactions using femtosecond spectroscopy"[93] | ||
2000 | Алан Хигер | САД | "for their discovery and development of conductive polymers"[94] | ||
Алан Г. Мекдиармид | САД Нов Зеланд | ||||
Хидеки Ширакава | Јапонија | ||||
2001 | Вилијам С. Ноулс | САД | "for their work on chirally catalysed hydrogenation reactions"[95] | ||
![]() |
Редзи Нојори | Јапонија | |||
К. Бери Шарплес | САД | "for his work on chirally catalysed oxidation reactions"[96] | |||
2002 | ![]() |
Џон Б. Фен | САД | "for the development of methods for identification and structure analyses of biological macromolecules [...] for their development of soft desorption ionisation methods for mass spectrometric analyses of biological macromolecules"[97] | |
Коичи Танака | Јапонија | ||||
![]() |
Курт Витрих | Швајцарија | "for the development of methods for identification and structure analyses of biological macromolecules [...] for his development of nuclear magnetic resonance spectroscopy for determining the three-dimensional structure of biological macromolecules in solution"[97] | ||
2003 | Питер Агре | САД | "for discoveries concerning channels in cell membranes [...] for the discovery of water channels"[98] | ||
![]() |
Родерик МекКинон | САД | "for discoveries concerning channels in cell membranes [...] for structural and mechanistic studies of ion channels"[98] | ||
2004 | ![]() |
Арон Цихановер | Израел | "for the discovery of ubiquitin-mediated protein degradation"[99] | |
![]() |
Аврам Хершко | Израел | |||
![]() |
Ирвин Роуз | САД | |||
2005 | Ив Шовен | Франција | "for the development of the metathesis method in organic synthesis"[100] | ||
![]() |
Роберт Х. Грубс | САД | |||
Ричард Р. Шрок | САД | ||||
2006 | Роџер Д. Корнберг | САД | "for his studies of the molecular basis of eukaryotic transcription"[101] | ||
2007 | ![]() |
Гехарт Ертл | Германија | "for his studies of chemical processes on solid surfaces"[102] | |
2008 | Осаму Шимомура | САД/Јапонија[103] | "за откривање и развивање на зелено флуоресцентната белковина, GFP"[104] | ||
Мартин Чалфи | САД | ||||
Роџер Ј. Циен | САД | ||||
2009 | ![]() |
Венкатраман Рамакришнан | ![]() ![]() ![]() |
„за проучувањата на составот и улогата на рибозомот“ | [105] |
![]() |
Томас Стејц | ![]() | |||
![]() |
Ада Јонат | ![]() | |||
2010 | ![]() |
Ричард Хек | ![]() |
„за накрсното сврзување во органската синтеза по пат на паладиумска катализа“ | [106] |
![]() |
Еичи Негиши | ![]() | |||
![]() |
Акира Сузуки | ![]() | |||
2011 | ![]() |
Дан Шехтман | ![]() |
„за откривањето на квазикристалите“ | [107] |
2012 | ![]() |
Роберт Лефковиц | ![]() |
„за изучувањето на рецептори сврзани со G-белковина“ | [108] |
![]() |
Брајан Кобилка | ![]() | |||
2013 | ![]() |
Мартин Карплус | ![]() ![]() |
„за разработката на повеќеразмерни модели за сложени хемиски системи“ | [109] |
![]() |
Мајкл Левит | ![]() ![]() ![]() | |||
![]() |
Арје Варшел | ![]() ![]() | |||
2014 | ![]() |
Ерик Бециг | ![]() |
„за развојот на суперразделната флуоресцентна микроскопија“ | [111] |
![]() |
Штефан Хел | ![]() ![]() | |||
![]() |
Вилијам Мернер | ![]() | |||
2015 | ![]() |
Томас Линдал | ![]() ![]() |
„за мехенистичките изучувања на поправката на ДНК“ | [113] |
![]() |
Пол Модрич | ![]() | |||
![]() |
Азиз Санџар | ![]() ![]() | |||
2016 | ![]() |
Жан-Пјер Соваж | ![]() |
„за осмислување и синтеза на молекуларните машини“ | [114] |
![]() |
Фрејзер Стодарт | ![]() ![]() | |||
![]() |
Бен Феринга | ![]() | |||
2017 | ![]() |
Жак Дибоше | ![]() |
„за развојот на криоелектронска микроскопија за високоразделно составно утврдување на биомолекулите во раствор“ | [115] |
![]() |
Јоахим Франк | ![]() ![]() | |||
![]() |
Ричард Хендерсон | ![]() | |||
2018 | ![]() |
Френсис Арнолд | ![]() |
„за насочената еволуција на ензимите“ | [117] |
Џорџ Смит | ![]() |
„за фаговиот приказ на пептидите и антителата“ | |||
![]() |
Грег Винтер | ![]() | |||
2019 | ![]() |
Џон Гудинаф | ![]() ![]() |
„за разработката на литиумскојонската батерија“ | [118] |
Стенли Витингем | ![]() ![]() | ||||
![]() |
Акира Јошино | ![]() | |||
2020 | ![]() |
Емануел Шарпантје | ![]() ![]() |
„за осмислувањето на метод на уредување на геноми“ | [119] |
![]() |
Џенифер Дудна | ![]() |
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.