материк From Wikipedia, the free encyclopedia
Африка — чӀехивилел гьалтайла дуьньядин кьведлагьай континент я. Адан къерехар кефер патай Аравили гьуьлуь, кеферни рагъэкъечӀдай патай — Яру гьуьлуь, рагъакӀидай патай — Атлантик океанди, рагъэкъечӀдай патай — Индиядин океанди кьунвайди я. Кефер паталай кьибле патал кьван яргъивал — 8 агъ. км., рагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патал кьван — 7,5 агъ. км. я.[1]
ГьакӀни «Африка» тӀвар Африкадин континентдикайни адан патав гвай островрикай ибарат тир дуьньядин паюниз лугьузавайди я.
Африкадин чилин кьадар — 29,2 млн км², островаррихъ галаз — 30,3 млн км² кьван я, яни Чилин вири винел патакай 6 % ва вири дуьньядин къураматдикай 20,4 % кьунвайди я. Африкадин континентда 55 гьукумат ава.[2]
Африкадин агьалийрин кьадар 1 миллиард кас кьван я. Африка инсаниятдин (биологиядин жинс кьурла) сихилдин кьил хьиз гьисабзавайди я.[3] Континентдин гилан чӀаван агьалияр, асул гьисабдалди, кьве расадин векилрикай ибарат я — негроиддинни европадин.[4]
Африка 32 чӀалан хзандин (абурукай афразиядин, индоевропадинни австронезиядин чӀалар маса континентрай «атанвайбур» я), 7 кьилдинни 9 классификациядик квачир чӀаларин диге я. Виридалайни чкӀанвайбур араб, инглис, французни чкадин банту (суахили, конго), фула чӀалар я.
Африкадай тӀуз экваторни са шумуд климатдин чӀул физвайди я. Им кьилди сад тир кеферпатан субтропикайрин чӀулунилай кьиблепатан субтропикайрин чӀулуналди кьван яргъал чӀугвазвай континент я.
ДатӀана къвазвай къвалар, муркӀаганарни яд квай горизонтар авачир ятӀа абурун тӀимил кьадардин гъиляй, кьерелайни къерехдилай гъейри, климат тӀебии къайдада тун саки санани аваз авач.
Мезозойдин береда Африка саца авай континент Пангеядин пай ей. Микитисра лугьузва, Африка вири ксаран сифте Ватан йа. Ана гахкьунва лап сифте ксаран кӀарабар. 13 000 чи эразлай вилик Африкада авай ксарувай къуьл чуьли жезвай. Малар хуьз Африкада эгечӀна 7 500 йиса чи эразлай вилик.
Африкада авай гӀакуьметрукай виридалай сифте хьейди йа Египет, 4 000 йиса чи эразлай вилик.
1500-лай йисара Португалияни Испанияди Африка къацаз эгечӀна, ахпанлай маса Европадин гӀакуьметра къацаз эгечӀна. 1885-лай йиса Берлинан конгрессда ЧӀехибритания, Германия, Франция, Италия, Бельгияди Африкадин чилер чпин арада пай уна ва эгечӀна.
1960-лай йиса 16 Африкадин гӀакуьметраг азадвал гакьуна. Гьавиляй а йис Африкадин йис йа. Ахпа эгечӀна амай гӀакуьметарни вири чпин азадвал къахчуз. ЦӀийи азад гӀакуьметраз СССРди куьмек авуна.
Чи эрадилай вилик V-лагьай вишйисуз Геродотди Африкадиз «Ливия» тахьайтӀа «Лувия» лугьузвай тир. Ада абур дегь чӀаварин, Аравилин гьуьлуьн кьиблепатан къерехдал уьмуьр гьалзавай «лбу» («рбу») тайифайрин тӀварцӀикай арадал гъизва. Грекар, чи эрадилай вилик VII-лагьай вишйисуз Киренаикада (Баркада) колония диб эцигайла, лбуйрин хура акъвазундал гьалтнай. Пара кьадар чӀавалай римвийри чкадин халкьариз «ливар» тахьайтӀа «либар» лугьуз гатӀумнай.
Амма кьилди са Аравилин гьуьлуьн ккӀанвай, Нил вацӀун дельтадилай рагъакӀидай патахъ алай Кеферпатан Африкадин чилериз «Ливия» лугьузвай тир. Египетдилайни Ливиядилай кьиблепатахъ алай вири чилериз Эфиопия лугьузвай тир.
ЧӀехи чӀаван къене «Ливия» ва «Эфиопия» тӀварар зурба кьадар авай Африкадин чилерин (Сахара къумгандилай кьиблепатахъ алайбурунни) лагьайчӀал тир. Мисал патал, Гвинеядин заливдиз XVIII-лагьай вишйисал кьван Эфиопиядин гьуьл тахьайтӀа Эфиопиядин океан лугьузвай тир.
Географиядин тӀвар яз «Африка» чи эрадилай вилик II-лагьай вишйисуз арадиз акъатна. И карда чӀехи метлеб авай роль Пунрин дявеяр къугъвана. Чи эрадилай вилик 146-лагьай йисуз винел пад къачурла ва Карфаген шегьер чукӀурайла, римвийри кьунвай чилерал (гилан Тунис шегьердин патав) чпин цӀийи колония диб эцигна. Адаз абри «Африка» тӀвар гана.
«Африка» тӀвар арадал гъунин са шумуд версия ава:
Африкадин вана-ильти пата ава Атлас суваяр. Йукьа ава Сахара пустыня. Йукьалай сакьас агъанах ава Африкадин виридалай йике чка — вулкан Килиманджаро 5895 м. Африкадин йукьанни ильти пата ава саваннаяр.
Африкада ава лап пара къизильни алмазар. Нафт, бокситар, фосфоритар, марганец, ракь, кьакьумушни свинец.
Африкада ава дуьньядин виридалай йиргъи вацӀ Нил, ам агъана ваназ физвайди я. Амай йике вацӀар — Нигер, континентдин ильти пата. Конго йукьан пата ва вацӀар Замбези, Лимпопон агъа пата. Виридалай йике уьр йа Виктория. Амай йике уьрер Танганьикани Ньяса. Виридалай йике учӀу уьрерукай сад йа Чад.
Гатуз Африкада пара кӀивиз чурчазва, кьутӀуьз чими я.
Континентдин виридалайни чӀехи вацӀарин сиягь
|
|
Континентдин виридалайни чӀехи вирерин сиягь:
|
|
Африкада 1 миллиард кас ава. Гьар йиса абур кьве процентдал йике жезва. Йукьан йис яшамишрун я 54. ЧӀехи пай хуьрера, сегьрийра (шегьерра) 30 % халкьдин яшамишзава.
Африкадин вана пата яшамишзава арабар, берберар, коптар. Йукьанни агъа патара ава Африкадин хайи чӀулав ранган миллетар. Агъа Африкада ава лацубур, европадин колонистран чхелар.
Арабар мусурманар я. ЧӀулавбур авазва ширкачар, мусурманар, ва христианар (Эфиопия, КпАР).
![]() |
![]() |
![]() |
Гьукумат | Чилин кьадар (км²) | Агьалийрин кьадар (2012 й.) | Агьалийрин къалинвал к/км² | Кьилин шегьер |
---|---|---|---|---|
![]() | 2 381 740 | 35 200 000 | 14.8 | Алжир |
![]() | 1 246 700 | 18 498 000 | 14,8 | Луанда |
![]() | 112 620 | 8 935 000 | 79 | Порто-Ново, Котону |
![]() | 600 370 | 1 639 833 | 3 | Габороне |
![]() | 274 200 | 15 746 232 | 57,5 | Уагадугу |
![]() | 27 830 | 8 988 091 | 323 | Бужумбура |
![]() | 267 667 | 1 497 525 | 5,4 | Либревиль |
![]() | 10 380 | 1 700 000 | 156 | Банжул |
![]() | 238 540 | 24 233 431 | 88 | Аккра |
![]() | 245 857 | 9 690 222 | 39,4 | Конакри |
![]() | 36 120 | 1 442 029 | 41 | Бисау |
![]() | 22 000 | 818 159 | 54 | Джибути |
![]() | 2 345 410 | 67 758 000 | 28 | Киншасса |
![]() | 1 001 450 | 80 898 000 | 74 | Каир |
![]() | 752 614 | 12 935 000 | 17,2 | Лусака |
![]() | 390 580 | 13 349 000 | 33 | Хараре |
![]() | 4 033 | 542 000 | 102 | Прая |
![]() | 475 440 | 17 795 000 | 34 | Яунде |
![]() | 582 650 | 37 953 838 | 65,1 | Найроби |
![]() | 2 170 | 752 000 | 404 | Морони |
![]() | 322 460 | 21 075 000 | 65 | Ямусукро |
![]() | 1 219 912 | 43 786 828 | 39 | Претория, Кейптаун, Блумфонтейн |
![]() | 619 745 | 11 090 104 | 13,3 | Джуба |
![]() | 342 000 | 3 999 000 | 12 | Браззавиль |
![]() | 30 355 | 2 125 262 | 62 | Масеру |
![]() | 111 370 | 3 489 072 | 29 | Монровия |
![]() | 1 759 540 | 6 365 563 | 3,2 | Триполи |
![]() | 1 030 700 | 3 086 000 | 2,6 | Нуакшот |
![]() | 2 040 | 1 240 827 | Порт-Луи | Порт-Луи |
![]() | 587 041 | 20 042 552 | 33 | Антананариву |
![]() | 118 480 | 15 400 000 | 118 | Лилонгве |
![]() | 1 240 000 | 13 218 000 | 11 | Бамако |
![]() | 446 550 | 32 382 000 | 70 | Рабат |
![]() | 801 590 | 21 397 000 | 25 | Мапуту |
![]() | 825 418 | ~1 820 916 | 2,5 | Виндхук |
![]() | 1 267 000 | 13 957 000 | 11 | Ниамей |
![]() | 923 768 | 152 217 341 | 167 | Абуджа |
![]() | 26 338 | ~10,186,063 | 343 | Кигали |
![]() | 1 001 | 163 000 | 169,1 | Сан-Томе |
![]() | 196 722 | 14 100 000 | 51 | Дакар |
![]() | 451 | ~80,699 | 178 | Виктория |
![]() | 637 657 | 9 558 666 | 13 | Могадишо |
![]() | 1 886 100 | 30 894 000 | 16,4 | Хартум |
![]() | 71 740 | 5 363 669 | 76 | Фритаун |
![]() | 945 090 | 37 849 133 | 41 | Додома |
![]() | 56 785 | 6 300 000 | 108 | Ломе |
![]() | 163 610 | 10 383 000 | 61,6 | Тунис |
![]() | 236 040 | 30 900 000 | 119 | Кампала |
![]() | 1 284 000 | 11 100 000 | 11,5 | Кампала |
![]() | 28 051 | 650 000 | 16,9 | Малабо |
![]() | 117 600 | 4 401 009 | 37 | Асмэра |
![]() | 17 363 | 1 141 000 | 59 | Мбабане |
![]() | 1 104 300 | 75 067 000 | 70 | Аддис-Абеба |
![]() | 622 984 | 3 799 897 | 6,1 | Банги |
Чилин тӀвар | Гьукумат | Чилин кьадар | Агьалийрин кьадар | Агьалийрин къалинвал | Кьилин шегьер |
---|---|---|---|---|---|
РагъакӀидайпатан Сахара | Марокко | 252 120 | 267 405 | 1,06 | Эль-Аюн |
Реюньон | Франция | 2 517 | 800 000 | 308 | Сен-Дени |
Майотта (Маоре) | Франция | 374 | 208 783 | 558 | Мамудзу |
Жуан-ди-Нова (остров) | Франция | 4,1 | - | - | - |
Европа (остров) | Франция | 28 | - | - | - |
Глориоз (островар) | - | - | - | - | - |
Тромлен (остров) | Франция | 1 | - | - | - |
Басас-да-Индия (остров) | 0,2 | - | - | - | - |
Пак Еленадин, Чан хтунинни Тристан-да-Кунья островар | ЧӀехибритания | 413 | 7543 | 18 | Джеймстаун |
Индиядин океанда авай Британиядин чил | ЧӀехибританя | 60 | 3500 | 58,3 | Диего-Гарсия |
Чилин тӀвар | Гьукумат | Чилин кьадар | Агьайлирин кьадар | Агьалийрин къалинвал | Кьилин шегьер |
---|---|---|---|---|---|
Канари островар | Испания | 7 492, 360 | 2 103 992 | 282,5 | Лас-Пальмас-де-Гран-Канария, Санта-Крус-де-Тенерифе |
Сеута | Испания | 18,5 | 78320 | 4016 | - |
Мелилья | Испания | 12 | 6500 | 5311 | - |
Мадейра | Португалия | 828 | 247 161 | 308.5 | Фуншал |
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.