From Wikipedia, the free encyclopedia
Хлор (латын тилинен Chlorum) – Д.И.Менделеев мезгилдик системасы 3-мезгилинин VIIА группа элементи, галогендерге кирет, к.н. 17, ат. м. 35,453. Мол-сы 2 атомдон турат 1774-ж. швед химиги К.Шееле пиролюзитке туз к-тасын таасир этүүдөн алган:
MnO2 + 4HCl = Cl2 + MnCl2 + 2H2O
К.Бертолле жана А. Лавуазье оксид деп болжолдошкон газ, Г.Деви тарабынан изилденип, жаңы элемент деп далилденген. Табигый Х. туруктуу эки изотобу бар 35Cl(75,53%) жана 37Cl(24,47%). Жасалма радиоактивдүү изотоптору 34Cl(T1/2 =32,4 мин), 36Cl(T1/2 =3,08 ×105 жыл) жана 38Cl (T1/2 =37,29 мин) бар. Иондошуу энергиясы ( эВ менен): Cl0 ® Cl+ ® Cl2+ ® Cl3+ ® Cl4+ ® Cl5+ ® Cl6+ ® Cl7+ 13,10; 23,80; 39,90 жана 53,5 барабар. Х. терс электрдүүлүгү (ТЭ) Полинг боюнча 3 барабар, башкача айтканда кычкылтек ТЭ кичине. Бирикмелеринде Х. -1, +1, +3, +4, +5, +6, +7 окистенүү даражаларын көрсөтөт. Ат. радиусу (кристаллдык) – 1,07; ион радиусу Сl- – 1,81; Cl7+ 0,26, диссоциация энергиясы (Cl2 ® 2Cl) 57,2 ккал/моль. Х. жер кыртышында м. боюнча 4,5×10-2% түзөт. Өтө активдүү, жаратылышта бирикме түрүндө гана кездешет. Ал деңиз, көл жана дарыя сууларында, өсүмдүк, жаныбар организминде, ошондой эле көпчүлүк минералдар курамында: галит NaCl, сильвин KCl, сильвинит KCl×NaCl, карналлит KCl×MgCl2×6H2O, каинит KCl×3H2O, бишофит MgCl26H2O жана башка түрүндө, айрыкча көпчүлүк өсүмдүктөр күлдөрүндө, таш тузу же галит жана калийлүү туз түрүндө кездешет. Таш тузунун кендери Россия (Донецск басс., Соль-Илецка шаары), Польша, Германия, Индия (Пенджаб провинциясы), Франция, Испания, АКШда жана башка, ал эми калийлүү тузунун ири кендери Соликамски, Германия, Франция, Испанияда кездешет. Хлор – кадимки шартта сары-жашыл түстөгү, дем алуу органдарына өтө терс таасир этүүчү, тумчуктургуч газ; суюк Х- тыгызд. 1,57 г/см3, кайн. температурасы -34,050С, эрүү тем-расы –1010С. Окистенүү даражасы -1 +7 чейин өзгөрөт. Сууда, туз к-тасында жакшы эрийт. Көпчүлүк металлдар, металл эместер менен активдүү аракеттенип, туздар жана ар түрдүү Х. бирикмелер пайда кылат. Азот, кычкылтек жана көмүртек менен кургак шартта реакцияга кирбейт. Х. оксиддери – Cl2O, ClO2, Cl2O6, Cl2O7 өтө туруктуу Х. азот – ClN3, галоген хлориддери (ClF, ClF3, BrCl, ICl, Icl3 ж.б.), металл хлориддери (CuCl2, ZnCl2, AgCl, PbCl2), кычкылтектүү Х. кислоталары (HClO, HClO2, HClO3, HClO4) эритмелер түрүндө гана белгилүү жана алардын ичинен HClO4 – Х. к-тасы туруктуу. Х. кычкылтек, азот, аморфтуу көмүртектен башка бардык элементти окистендире алат. Х. негизинен натрий хлориди суудагы эритмесин электролиздөөдөн алынат:
2NaCl + 2H2O = Cl2 + 2NaOH + H2
Мындан тышкары Х. өнөр жайда щелочтуу металлдар хлоридинин балкып эриген эритмесин электролиздөөдөн алынат.
kатод (-) ¬ 2Na+ 2Na+ + 2e- = 2 Na0
анод (+) ¬ 2Сl- 2Cl- - 2e- = Cl20
Лабораториялык шартта туз к-тасына күчтүү окистендиргичтер тассир этүүдөн алынат:
16HCl + 2KMnO4 = 5Cl2 + 2KCl + 2MnCl2 + 8H2O
Х. кагаздар, кездеме агартуучу заттар алууда, ичүүчү сууну тазалоо, зыянсыздандыруу, хлорорг. заттар синтездөөдө колдонулат. Х. бирикмелеринен барий хлориди BaCl2×2H2O инсектицид (уулуу химикат) катары, сымап (II) хлориди же сулема HgCl2 медицинада дезинфекциялоочу, ал эми айыл чарбасында дан өсүмдүктөрү уруктарын дарылоочу зат катары пайдаланылат.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.