Герман, роман эмда башха кёб тилни джазма системасы болгъан бусагъатдагъы латин алфавит 26 харифден къуралады. Тюрлю-тюрлю тилледе харифлени башха атлары барды. Таблицада Россияда джюрюген атла бериледи, ала француз тилде адетдеча бериледиле.
Латин хариф | Харифни аты | Латин хариф | Харифни аты | |
---|---|---|---|---|
A a | а | N n | эн | |
B b | бэ | O o | о | |
C c | це | P p | пэ | |
D d | дэ | Q q | ку | |
E e | е, э | R r | эр | |
F f | эф | S s | эс | |
G g | же, гэ | T t | тэ | |
H h | аш | U u | у | |
I i | и | V v | вэ | |
J j | йот | W w | дубль-вэ | |
K k | ка | X x | икс | |
L l | эль | Y y | игрек | |
M m | эм | Z z | зет |
Типи: | консонант-вокал |
Тилле: | Аллында латин тил, кечирек дунияны асламында хайырланады |
Территориясы: | Аллында Италия, артданы бютеу Кюнбатыш Европа, Америка, Австралия бла Океания |
Джазылгъаны: | солдан онгнга |
Белгилени саны: | 26 |
Къуралгъан датасы: | б. э. д. ~ 700 дж. |
Къуралгъан джери: | Италия
|
Кёзюую: | б. э. д. ~ 700 дж. — бусагъатха дери |
Джууукълары: | Кириллица Копт алфавит Эрмен Тамгъала |
Ханааней джазма | |
ISO 15924: | Latn |
![]() | |
тюрлендириу ![]() |
Латин алфавитни тамалында джазманы балтий, герман, роман эмда кельт къауумланы тиллери хайырландырадыла, аны тышында башха къауумланы тиллери да хайырланадыла: бютеу кюнбатыш эмда къыбыла-славян тиллени бир къаууму, бир-бир фин-угор эм тюрк тилле, албан бла вьетнам тилле.
Тарихи
Латин алфавит этруск алфавитден къуралгъанды, ол а уа кюнбатыш (къыбыла-италий) грек алфавитден къуралгъанды. Латин алфавит энчи б. э. д. VII ёмюрде бола башлагъанды, эм аллында 21 харифи болгъанды:
A B C D E F Z H I K L M N O P Q R S T V X
Z хариф алфавитден б. э. д. 312 джылда къоратылгъанды (кечирек орнуна салыннганды). С хариф [k] бла [g] тауушланы белгилегенди; б. э. д. 234 джылда энчи G хариф, С харифге кёнделен сызчыкъ салыныб къуралгъанды. Б. э. д. I ёмюрде грек тилден кёлген сёзлени джазар ючюн Y бла Z харифле къошуладыла. Бу тюрлениулени эсебинде латин алфавит 23 харифи бла классика шекилин алады:
A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X Y Z
![Thumb](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/Claudian_letters.svg/100px-Claudian_letters.svg.png)
Император Клавдий джетишимсиз латин алфавитге [oe] тауушну къошаргъа кюрешеди (Phoebus сёздеча), [ps/bs] (грек тилдеча), эмда [v] — [u] харифден айры болуб (классика латин алфавитде V U бла V тауушланы белгилегенди). Клавдийни ёлюмюнден сора «Клавдийни харифлери» унутулгъандыла.
Джангы заманда I бла V харифледе тюрлениу болгъанды (I/J бла U/V), аны тышында VV диграф энчи хариф халгъа келгенди. Аны бла алфавит 26 харифи бла бюгюннгю шекилин алгъанды:
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Алай а латин тилни алфавитини юсюнден сёлешинсе W хариф къошулмай къалады, аны бла латин алфавит 25 харифге тюшеди.
Орта ёмюрледе скандинав эмда ингилиз алфавитледе тамгъа хариф þ хайырланнганды (аты: thorn), ол th харифни белгилегенди (бусагъатдагъы ингилиз the), алай а кечирек хайырланыудан чыкъгъанды. Бусагъатда thorn хариф къуру исланд алфавитде джюрюйдю.
Бусагъатдагъы латин алфавитледеги башха къошакъ белгиле тамалдагъы 26 харифге диакрит белги къошулуб неда лигатура шекилде къуралады (немец хариф ß, S бла Z харифлени готика лигатурасындан къуралгъанды).
Буруннгу римчиле харфилени къуру уллу формаларын хайырландыргъандыла; бусагъатдагъы гитче харифле антика бла орта ёмюрлени чегинде къуралгъандыла; бусагъатдагъы шекилде харифле б. э. 800 джылында къуралгъандыла (каролинг минускул)
Харифлени модификациялары
Латин харифлени хайырланнган тиллеге классика алфавитни харифлери джетишмейдиле, ол себебден ала тюрлю-тюрлю диакритика белгилени, лигатураланы эмда башха тюрлю модификацияланы хайырланадыла. Юлгюге:
Ā Ă Â Ä Å Ą Æ Ç Ð Ē Ę Ğ Ģ Î Ķ Ł Ñ Ö Ő Ó Ø Œ ß Ş Ţ Ū Ŭ Ž Ź Ż
Къарачай-малкъар тил да тарихини бир заманында (Къарачайда 1924—1939, Малкъарда 1924—1938) латин алфавитни хайырланнганды:
A a | B в | C c | Ç ç | D d | E e | F f | G g |
Ƣ ƣ | I i | J j | K k | Q q | L l | M m | N n |
N̡ n̡ | O o | Ө ө | P p | R r | S s | Ş ş | T t |
Ь ь | U u | V v | Y y | X x | Z z | Ƶ ƶ |
Латин алфавит — халкъла арасы алфавит
![Thumb](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f4/Latin_alphabet_world_distribution.svg/320px-Latin_alphabet_world_distribution.svg.png)
Бусагъатда латин алфавитни Дунияны адамларыны асламысы таныйды, бу алфавитни школлада тышкърал тиллени дерслеринде болмаса, математиканы дерслеринде юрениледи (латин алфавит ана алфавити болгъан тиллени айтмай къояйыкъ), ол себебден бу алфавит де-факто «халкъла арасы байламланы» алфавити дерге боллукъду. Латин алфавитде джасалгъан тиллени асламысы къуралгъанды — эсперанто, интерлингва, идо эмда башхала.
Латин болмагъан джазмалы тилледе латиница бла джазылгъан система болуучанды. Бир-бир къраллада латиница бла болуш джазма стандартланнганды эмда школлада окъутулады (сёз ючюн, Къытайда, Японияда).
Бир-бирде латиница бла джазыу, техника табсызлыкъла себебли керек болады: халкъла арасы телеграммала къачанда латиница бла джазылгъандыла; электрон почтада эмда веб-форумлада латин алфавитде джазылгъаннга кёб тюберге боллукъду.
Джибериуле
![]() |
Wikiwand in your browser!
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.