From Wikipedia, the free encyclopedia
Վնասվածքը ցանկացած օրգանիզմի կենդանի հյուսվածքի ֆիզիոլոգիական վնասն է, լինի դա մարդկանց, կենդանիների կամ բույսերի մոտ:
Վնասվածքները կարող են առաջանալ բազմաթիվ պատճառներով, մեխանիկական՝ սուր առարկաների, ինչպիսիք են ատամները կամ բութ առարկաների, ջերմությունը կամ ցուրտը, թույնը և բիոտոքսինները: Վնասվածքն առաջացնում է բորբոքային ռեակցիա կենդանիների շատ տաքսոնների մոտ. սա հուշում է վերքերի ապաքինմանը: Ե՛վ բույսերի, և՛ կենդանիների մոտ հաճախ արտազատվում են նյութեր, որոնք օգնում են խցանել վերքը՝ սահմանափակելով հեղուկի կորուստը և պաթոգենների մուտքը, ինչպիսիք են բակտերիաները: Շատ օրգանիզմներ արտազատում են հակամանրէային քիմիական նյութեր, որոնք սահմանափակում են վերքի վարակումը։ Բացի այդ, կենդանիները նույն նպատակով ունեն տարբեր իմունային պատասխաններ: Ե՛վ բույսերը, և՛ կենդանիները ունեն նոր աճի մեխանիզմներ, որոնք կարող են հանգեցնել վնասվածքի ամբողջական կամ մասնակի բուժմանը: Բջիջները նույնպես կարող են որոշակի չափով վերականգնել վնասը։
Կենդանիների վնասվածքը երբեմն սահմանվում է որպես անատոմիական կառուցվածքի մեխանիկական վնաս[1], սակայն այն ունի ֆիզիկական վնասի ավելի լայն ենթատեքստ՝ ցանկացած պատճառով, ներառյալ խեղդվելը, այրվածքները և թունավորումը[2]: Նման վնասը կարող է առաջանալ գիշատչության փորձերից, տարածքային կռիվներից, վայրէջքներից և աբիոտիկ գործոններից[2]:
Վնասվածքը առաջացնում է բորբոքային պատասխան տարբեր տիպերի կենդանիների մոտ[3]. սա առաջացնում է արյան կամ մարմնի հեղուկի կոագուլյացիա[4], որին հաջորդում է վերքերի ապաքինումը, որը կարող է արագ լինել, ինչպես քնիդարիաների մոտ[3]: Հոդվածոտանիները որոշ չափով կարողանում են վերականգնել կուտիկուլայի վնասվածքը, որը կազմում է նրանց էկզոկմախքը[5]:
Կենդանիները մի քանի ֆիլերի, այդ թվում՝ անելիդների, հոդվածոտանիների, քնիդարիայի, փափկամարմինների, նեմատոդների և ողնաշարավորների կենդանիները կարող են արտադրել հակամանրէային պեպտիդներ՝ վնասվածքից հետո վարակի դեմ պայքարելու համար[6]:
Մարդկանց վնասվածքները լայնորեն ուսումնասիրվել են բժշկության մեջ դրա կարևորության համար: Բժշկական պրակտիկայի մեծ մասը, ներառյալ շտապ բժշկական օգնությունը և ցավի բուժումը, ուղղված են վնասվածքների բուժմանը[7][8]: Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը մշակել է մարդկանց վնասվածքների դասակարգում ըստ կատեգորիաների՝ ներառյալ մեխանիզմը, վնասվածք առաջացնող առարկաները/նյութերը, առաջացման վայրը, գործունեությունը, երբ է վիրավորվել և մարդու մտադրությունը[9]: Բացի ֆիզիկական վնասից, վնասվածքների պատճառ կարող են լինել հոգեբանական վնասները, ներառյալ հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարումը[10]:
Բույսերում վնասվածքները առաջանում են խոտակեր կենդանիների՝ ներառյալ միջատների և կաթնասունների կողմից բույսերի մասերը ուտելու հետևանքով[11], բույսերի պաթոգենների ՝ բակտերիաների և սնկերի կողմից հյուսվածքների վնասումից, որոնք կարող են մուտք գործել բուսակերների կողմից վնասվելուց հետո կամ այլ ձևերով[12], և աբիոտիկ գործոններից, ինչպիսիք են ջերմությունը[13], սառցակալումը[14], ջրհեղեղը[15], կայծակը[16], և աղտոտող նյութերը[17] ինչպիսիք են օզոնը[18]: Բույսերը վնասվածքներին արձագանքում են՝ ազդանշան տալով, որ վնաս է տեղի ունեցել, [19] նյութեր արտազատելով՝ վնասված տարածքը փակելու համար[20], արտադրելով հակամանրէային քիմիական նյութեր[21][22], իսկ փայտային բույսերում՝ վերքերի վրա նորից աճելով[23][24][25]։
Բջջային վնասվածքը սթրեսի մի շարք փոփոխություններ են, որոնք բջիջը կրում է արտաքին, ինչպես նաև ներքին միջավայրի փոփոխությունների պատճառով: Ի թիվս այլ պատճառների, դա կարող է պայմանավորված լինել ֆիզիկական, քիմիական, վարակիչ, կենսաբանական, սննդային կամ իմունոլոգիական գործոններով: Բջիջների վնասը կարող է լինել դառձելի կամ անդառնալի: Կախված վնասվածքի չափից, բջջային արձագանքը կարող է լինել հարմարվողական, և հնարավորության դեպքում հոմեոստազը վերականգնվում է[26]: Բջջի մահը տեղի է ունենում, երբ վնասվածքի ծանրությունը գերազանցում է բջջի ինքն իրեն վերականգնելու կարողությունը[27]: Բջջային մահը հարաբերական է ինչպես վնասակար գրգռիչի ազդեցության տևողության, այնպես էլ պատճառված վնասի ծանրության հետ[26]:
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.